Фронтовик Алексей Максимов турында

Алексей Максимов үз машинасы янында. 1994 ел. / Фото Питрәч туган якны өйрәнү музее архивыннан

Ватанны саклаучылар елы ахырына якынлаша, һәм без сезгә «Вперед» газетасында 1980 елда фронтовик Алексей Максимов турында язылган мәкаләне тәкъдим итәбез.

Оборона министрлыгы архивлары ярдәмендә без хәзер 45 ел элек булган кайбер мәгълүматларны ачыклый алабыз.

Максимов Алексей Александрович 1925 елда Питрәч авылында туа. Комсомолчы. 1943 елның 26 гыйнварында Питрәч районы хәрби комиссариаты тарафыннан хәрби хезмәткә чакырыла. Хәрби званиесы – сержант. Хезмәтен 47 нче укчы дивизиянең 353 нче укчы полкында үтә. Дивизия 1943 елда Калинин (соңыннан 1 нче Балтыйк буе) фронтының 4 удар армиясе составында була.

1943 ел. 355 нче укчы полк, караңгы төшкәч, һөҗүм итү өчен алгы сызыкка чыга. Алда иксезчиксез тигезлек, еракта – дошман оборонасы, ә тагын да ерактарак – шәһәр.

Төгәллек: 353 нче укчы полк

Алексей Максимов бүген фронтта беренче көнен үткәрде. Декабрьның озын төне... ул төш күрә, гүя ул гаиләсе белән өстәл артында утыра икән.

– Йә, улым, – ди әтисе ягымлы гына итеп, – бүген синең туган көнең, унсигез яшең тулды.

– Әйе, Алеша, – ди әнисе, – туган көнең белән сине!

– Син бит фронтта һәлак булдың, – ди Алексей әтисенә һәм уянып китә.

«Әйе, әйе, – дип уйлый ул, оеган аякларын турайтып, – бүген минем туган көнем».

Һәм кинәт коточкыч гөрелте таң алды тынлыгын тетрәтә. Бу – безнең ерактан ата торган артиллериябезнең дошманга һөҗүме. Ә тагын да якынрак дошман оборонасына данлыклы «Катюша» каршы тора.

3 нче һәм 4 нче удар армияләрнең Невель һөҗүм операциясе 1943 елның 6 октябреннән 10 октябренә кадәр Невельне алу һәм Совет-Герман фронтының Төньяк ягында дошман коммуникацияләрен юкка чыгару максаты белән, Калинин фронтының төп көчләренең Витебскига төньяктан һөҗүм итүен тәэмин итү өчен үткәрелә. Совет гаскәрләре, гомумән алганда, дошманнан әллә ни өстен түгел кешеләр саны буенча 1,1 тапкыр, танклар ягыннан ике, кораллар һәм минометлар саны буенча 1,8 тапкыр күбрәк. Самолетлар буенча гына өстенлек 3,7 тапкыр зур.

Кинәт бар дөньяны тынлык биләде. Алгы якта күптән көтелгән кызыл ракета – гомуми һөҗүм сигналы күтәрелде.

Ура-а-а!

Таң тынлыгында меңнәрчә солдатларның ярсып кычкырган тавышлары яңгырады.

Немец оборонасы ярты елдан артык хәзерләнгән һәм бик күп күлләр һәм тирән чокырлар булган урында урнашкан көчле терәк пунктлар һәм каршылык узеллары системасыннан гыйбарәт иде. Инженерлык ягыннан оборона яхшы әзерләнгән һәм күпләп казылган окоплар, траншеялар, тулы профильле элемтә юллары системасын, шулай ук блиндажлар һәм берничә катлы киртәле дзотларны үз эченә алган иде. Пулеметлар, минометлар һәм кораллар өчен бик күп запас позицияләр җиһазландырылган иде.

Дошман, тәртипсез рәвештә атып торып бик каты каршылык күрсәтте. Аның оборонасы ерак түгел, бик якында гына. Солдатлар, каяндыр көч алып, һөҗүм иттеләр. Адым саен әле уңда, әле сулда кешеләр, егылып сугыш кырында ятып калдылар.

Дошман траншеяларында кыска вакытлы кул сугышы. Ыңгырашулар, металл шалтыраган тавышлар ишетелә. Күзләр курка – куллар эшли. Менә дошманның алгы оборонасы җимерелә. Ә алда әле Невель шәһәре өчен каты сугышлар, көн азагында ул яңадан безнең Совет шәһәренә әверелә.

Алексей Максимов үзенең унсигез яшьлеген билгеләп үтә. Бу сугышта безнең солдатларның күбесе һәлак була. Сержант Максимовның да күп кенә дуслары сугыш кырында ятып кала. Ул авыр яраланган взвод командиры лейтенант Волошинны таба. Алексейның үзенә дә бәхет елмая. Әйтерсең, язмыш аңа бүләк ясый: ул исән кала.

Һөҗүм уңышлы була. Бер көн эчендә совет гаскәрләре 35 километр араны үтеп, үз максатларына ирешәләр. Аннары өч көн буена дошманның уңышсыз контратакаларын кире кайтаралар. Сугыш барышында немец гаскәрләре 7400дән артык кешесен, 8 танкын, 236 орудиесын, 215 минометын, 600дән артык автомашинасын югалта. Люфтваффеның 2 нче авиаполе дивизиясе шулкадәр авыр югалтулар кичерә, хәтта таратыла. 4 нче удар армиянең югалтулары турындагы мәгълүматлар чыганакларда табылмады. 3 нче удар армиянең югалтулары 2 меңгә якын кеше тәшкил иткән, шуларның 500гә якыны – кире кайтарылмаслык. 78 нче танк бригадасында 54 танкның җидесе генә юк ителә.

– Бу минем беренче сугышым булса да, мин ни өчендер курку хисе кичермәдем, – ди Алексей Александрович. – Тирә-юньдә үз кешеләрем, ә җиңеп үлгән кеше үлемсез була.

Невель шәһәрен азат иткән өчен А.А.Максимов хезмәт иткән дивизия беренче дәрәҗә Суворов ордены белән бүләкләнә һәм Невель дивизиясе дип атала башлый.

Совет гаскәрләренең төп максаты – Витебскины азат итү була. Ноябрь һөҗүме нәтиҗәсендә 3 нче һәм 4 нче удар армияләр немецларның группировкасын чолгап ала, ләкин үзләре дә, ярым чолганышта кала. Ике як та камалыш планлаштырган була, ләкин безнекеләр беренче булып һөҗүм итә. Һөҗүм 12 декабрьдә башланып, 18 декабрьдә боҗра ябыла, биш немец дивизиясенең частьлары камалышка эләгә.

– Декабрь азагында мине полк штабына чакырдылар, өлкән лейтенант Агишев белән таныштырдылар, – дип сөйли Алексей Александрович. – Ул Арчадан килгән якташым булып чыкты. Безгә бергәләп фронт сызыгын кичәргә кирәк иде. Минем бурыч – Агишевтан алынган шифрлы мәгълүматларны Карпово авылында яшәүчеләрнең берсенә тапшыру иде.

Мин картадан Карпово авылын тапмадым. Ләкин бу территорияне азат иткән солдатларыбызның нәрсә белән очрашканын күрсәтүче куркыныч документка тап булдым. Бу «1941-1944 елларда немецлар тарафыннан юк ителгән Шумилин районы авыллары» исемлеге. Документ 4 битле. Уйлап карагыз: 4 бит – ул бер районда юк ителгән авылларның исемлеге генә. 126 авыл. «Ничә кеше үтерелгән» дигән графа бар: Залесье – 43, Зальховье – 52, Заполянка – 91, Зуево – 37, Ровное – 48, Ужлятино – 78, Чисти – 47, Ямище – 59. Сугыштан соң 69 авыл торгызылган, 57се мәңгегә юкка чыккан.

– 1944 елның гыйнварында өлкән лейтенант мине яшерен хәбәр белән полк штабына җибәрде. Заданиены үтәп, фронт сызыгы аша кайтканда, мин үзебезнең танкистларыбыз белән очраштым. Минем дошман тылында булуымны һәм Сиротино станциясенең кайда урнашканын яхшы белүемне аңлагач, алар минннән үзләрен яшерен юл белән шушы станциягә алып баруымны үтенделәр.

Максатка якынлашкач, танк подразделениесе дошман биләгән станциягә ут ачты. Дошман артиллериясе дә шулай ук җавап бирде. Көчле сугыш башланды. Минем янда шрапнель снаряд шартлады. Минем күкрәк, умыртка баганасы, ике аягым да каты яраланды. Кызуланып, танк артына йөгерергә теләгәнемне хәтерлим һәм кинәт аңымны югалттым. Аннары инде уң аягымның табаны өзелгәнен белдем.

Бу сугыш Алексей Александрович өчен соңгысы була. Ул, яраларын дәвалау өчен, Ржевтагы госпитальдә унөч ай ята. Ә дошман тылында заданиены уңышлы үтәгәне, Сиротино станциясе өчен сугышта күрсәткән батырлыгы һәм кыюлыгы өчен ул югары хөкүмәт бүләге – беренче дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.

Безнекеләр Витебскины ул вакытта шулай алалар да. Шәһәр 1944 елның 26 июнендә атаклы «Багратион» операциясе барышында азат ителә, аның барышында немецларның «Центр» армия төркеме тулысынча тармар ителә.

1945 елда А.А.Максимов туган ягына тыныч хезмәткә кайта. Госпитальдән 1945 елның 29 гыйнварында чыга.

Селәнгеш һәм Питрәч МТСларында, «Кулаевский» совхозында бухгалтер булып эшли. Халык депутатларының район Советы башкарма комитетының авыл хуҗалыгы идарәсендә баш бухгалтер булып тора. Алексей Александрович «1979 елгы социалистик ярыш җиңүчесе» күкрәк билгесенә лаек була. Ә күптән түгел генә коммунист А.А.Максимов авыл хуҗалыгы органнарында озак еллар нәтиҗәле хезмәте өчен һәм 55 яше тулу уңаеннан КПСС райкомының һәм район Советының Мактау грамотасы белән бүләкләнде.

Уңышлар, бәхет һәм нык сәламәтлек Сезгә, Алексей Александрович!

И.Ларин.