Белеме буенча ул тарихчы, һөнәре буенча журналист һәм фәлсәфәче
Ул кызыклы тарихи факт турында сөйләп, сулыш та алмыйча, бер графоманның «Чаян»га патриотик поэма алып килеп, аны шунда ук бастырырга таләп иткәне турында мәзәк сөйли ала. Анда «совок» (ул үзе турында шулай ди) һәм чын көлкене хатасыз аера торган үткен, заманча акыл яши. Без аның белән Питрәч авылында кинотеатрда очраштык, «КиноКадр» директоры Ирина Роднованың кабинетында чәй эчеп утырдык. Һәм шунда чын әңгәмә башланды – озын һәм кызыклы гомер кичергән кешеләрдә генә була торган сагыш турында һәм көтелмәгән юмор белән сугарылган, үзенчәлекле интонацияле, ашыкмыйча сөйләшү.
«Чаян» – тарих көзгесе
Шундый ырым бар: әгәр республикада сатира һәм юмор журналы чыга икән – димәк, җәмгыять сәламәт. Димәк, ул үз-үзеннән көлә, карикатураларда үзенең җыерчыкларын таный ала һәм моннан курыкмый. Татарстанга бу уңайдан бәхет елмайды – бездә мондый журнал бар. Аның исеме «Чаян». Русча – «Скорпион». Ул бик төгәл чага, ләкин авырттырмый – киресенчә, сулыш алуны җиңеләйтә кебек.
– Безнең архив бик зур, – дип горурлана ул. – 103 ел эчендә «Чаян»да шулкадәр күп карикатура тупланды, аларны кешеләргә күрсәтмәү – гөнаһ. Журналда карадың да – оныттың. Шуңа күрә без яңа жанр таптык – күргәзмә. Аны республиканың барлык районнарында да җылы кабул итәләр. Хәтта Алабугада да, анда килүчеләр рәсем сәнгате һәм графика әсәрләренә күнеккән иде, карикатура аларда зур тәэсир калдырды. Сочи да «Чаян»ны җылы кабул итте – Бөтенроссия медиафорумында Татарстаннан сатирик графика рәхәт бер ачыш булды. Инде дүрт ел мин шунда күргәзмә алып барам.
Без рәсемнәрне кызыксынып карадык. Бу республиканың җанлы елъязмасы иде – беренче совет елларыннан бүгенге көнгә кадәр. Монда Хәлилуллов әйткәнчә, «үлмәс» мәңгелек темалар да бар: түбәдән су агуы, су юклыгы, карның һаман көтелмәгәндә явуы. Монда сәяси сатира да, көнкүреш, таныш ирония дә бар. Рафаэль Хәлилуллов «Чаян» тарихындагы әһәмиятле исемнәр турында сөйләде.
1960–1970 елларда журналда Борис Старчиков җитәкчелегендә – Мәскәү кешесе, репрессияләнгән һәм Казанда яшәгән – көчле рәссамнар командасы җыелган. Якты графика әсәрләре белән билгеле Старчиков таe Рафаэль Хәлилуллов. лантлы хезмәттәшләрен җәлеп итә алган. Журналда татар рәсем сәнгатенең Харис Якупов һәм Лотфулла Фәттахов кебек классиклары хезмәттәшлек иткән. Константин Васильев, эпик полотнолар авторы, ул вакытта әле танылмаган рәссам, «Чаян»да карикатуралар бастырган һәм, иң мөһиме, моның өчен начар түләмәгәннәр.
Таныш типажлар арасында – Эрнест Дышаевның «пузатиклары»
– Эрнест Дышаев, мөгаен, «Чаян»ның иң танылган рәссамы иде. Аның әсәрләре 50 нче еллар ахырыннан бастырыла. Ул үз геройларының кабатланмас һәм универсаль график образларын тапкан, алар барлык заманнарда да актуаль күренгән. Моннан тыш, Дышаев карикатура сюжетларын үзе уйлап тапкан. Гаҗәеп тыйнак кеше, аның бернинди дә регалияләре һәм дәрәҗәләре булмаган, ул типографиядә гади ретушер булып эшләгән. Ләкин «Чаян» тарихында ул чын халык рәссамы булып калачак.
«Чаралар күрүегезне сорыйбыз...»
Карикатураларны карап, без рәхәтләнеп көлдек. Кайчак – ситуацияләрне чынлыкта искә төшереп, кайчак – карикатура персонажларында үзебезне танып.
– Иң кызыгы, – дип сөйләде Хәлилуллов, – кешеләр бары тик карарга гына килмиләр. Алар безгә редакциягә хатлар җибәрәләр – электрон почта аша, почта конвертларында да. Кешеләр ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр: «Бездә проблема, мөмкин булса, ярдәм итегез». Без ярдәм итәбез. Совет заманында, журнал обком партиясенең органы булганда – ул вакытта шаярмыйлар иде, ә шунда ук эшкә тотыналар иде. Хәзер дә ярдәм итәргә тырышабыз: шикаятьләрне тиешле ведомстволарга җибәрәбез: «Чаралар күрегез, закон буенча вакытында җавап бирегез», дип сорыйбыз.
Ләкин безне бары тик иҗади гына түгел, ә социаль, үткен мәсьәләләр дә кызыксындырды:
– Сезне судка биргәннәре булдымы?
Сатирикларны судка биргәннәреме? Көлке сорау! Әлбәттә, бирделәр! Ачуландылар, янадылар! Ләкин Рафаэль Исмәгыйль улы барлык суд эпизодларыннан иң кызыклыларын сайлый.
– Бервакыт без чыгарылыш мәгълүматларында нәрсәнедер бутадык, шартлы рәвештә ниндидер өтерне дөрес урынга куймаган идек. Ә «Роскомнадзор» моны бик яхшы күзәтә. Мин җәмәгать судьясына килдем, ул протоколны укыды, «Чаян» журналы дигән юлларга җиткәч, йөзе шунда ук үзгәрде: «Ә сез «Чаян»нан мени? Беләсезме, минем әнием почтальон булып эшләде, мин балачакта бу журналны бик ярата идем. Әйдәгез, сезнең белән фотога төшик әле!». Автограф алды да: «Мин сезгә штраф салам, чөнки башкача мөмкин түгел – ләкин минимум буенча!». Шуңа да рәхмәт!
Баш редактор мәзәкләре. Тарихчыдан – журналистка
Рафаэль Исмәгыйль улы хуш исле чәйне эчеп куйды да, елмаеп:
– Беләсезме, парадокс нәрсәдә? Мин журналист булырга җыенмаган идем. Мин үземне тарихчы, туган якны өйрәнүче итеп күрә идем.
Институттан соң яшь тарихчы ТАССРның Дәүләт музеена (хәзер Милли музей) кече фәнни хезмәткәр булып урнаша.
– Ләкин музей тормышы бик үзенчәлекле. Һәм тиздән мин аның минем өчен түгел икәнен аңладым. Бервакыт музейга «Ливадия» санаториеннан төркем килде (ә санаторийларда ул вакытта бары тик дәвалау гына түгел, ә рухи яктан да баету була иде). Экскурсантлар арасында – Рәис Шәрәфетдинов, спорт журналисты һәм минем дачадагы күршем. Ул мине күреп гаҗәпләнде: «Син монда нәрсә эшлисең?» – «Кече фәнни хезмәткәр булып эшлим». Шунда Рәис көтмәгәндә тәкъдим итте: «Әйдә минем янга... газетага». Ул вакытта ул «Казаньпромстрой» трестының күп тиражлы газетасында редактор булып эшли иде.
– Мин шикләндем: газетада беркайчан эшләмәгәнмен, журналистика турында уйламаганмын да. Ләкин шунда төп дәлил яңгырады: «Музейда күпме аласың?» – «Йөз биш сум». – «Ә минем янда йөз кырык биш сум алачаксың». Кырык сум аерма! Ул елларда кичәге студент өчен бу шактый зур сумма иде...
Биш елдан соң күп тиражлы газетада Хәлилулловка иҗади яктан тар була башлый: бөтен геройлар һәм хезмәт батырлыклары турында язылган, барлык проблемалар күтәрелгән, җәмәгать тормышы яктыртылган... Ул уйлана башлый: кая барырга? Әлбәттә, зур республика яки шәһәр газетасына! Ләкин язмышның үз планнары була.
Аңа танылган журналист Юрий Минһаҗ улы Ханжин киңәш бирә. Ул үзенә күрә бер рәсми булмаган кадрлар белгече була: кайда һәм кем кирәклеген һәрвакыт белә. «Беләсеңме, – ди ул. – «Чаян»да вакансия бар. Бар, шикләнмә. Журнал һәрвакыт чыгачак, сугыш башланмаса...». Шулай итеп яңа иҗади тормыш башлана!
«Әдәбиятка керткән өлешем – язылмаган әсәрләрем»
«Чаян»да Рафаэль Хәлилуллов бөек татар шагыйре Зөлфәт Маликов белән бер кабинетта эшләгән.
– Гаҗәеп кызык кеше иде. Көнбатыш, рус, көнчыгыш сәнгатен дә бердәй яхшы аңлый иде. Киң карашлы булды. «Туган як чишмәләре» белән генә чикләнмәде. Редакциядә татар әдәбияты бүлеген җитәкләде. Бервакыт минем кечкенә юморескамны укыгач, ул: «Беләсеңме, ә син бит яхшы яза алыр идең. Бу юморескадан чын хикәя, хәтта повесть ясарга мөмкин. Син материалга хуҗачыл мөнәсәбәттә түгел», – диде.
Шунда мин: «Беләсеңме, Зөлфәт, минем әдәбиятка керткән өлешем – язылмаган әсәрләрем», дип җавап бирдем. Бу җавап аңа бик ошады – ул аны озак вакытлар искә алды. Ә мин чыннан да язучы түгел. Китаплар бастырмадым – бер генә юка китапчыгым бар. Мин – редактор. Язам, бәялим һәм редакциягә җибәрелгәнне сайлап алам, редакциялим, кыскартам, авторлар белән эшлим... Чынлыкта менә нәрсә белән шөгыльләнәм.
Шул ук вакытта Рафаэль Исмәгыйль улының тамырларында чын рәссам каны ага. Аның әтисе – Исмәгыйль Хәлилуллов, танылган реалист-рәссам. Аның эшләре Татарстан музейларында тәкъдим ителгән.
– Бервакыт остаханәләрдә җитди рәссамнар җыелды – әтием, Мәхмүт Усманов, Евгений Зуев, Лотфулла Фәттахов һәм башкалар – Яңа елга юмористик стенгазета чыгарырга булдылар. Күңелле булсын дип, – дип сөйли Хәлилуллов. – Рәсем ясадылар... Ир-атлар җитди кешеләр, кемдер Академия тәмамлаган, кемдер отличие белән училищены. Ә карикатуралар бик әйбәт чыкмаган... Болай мин үзем дә ясый алам, гәрчә табигатьтән миңа зур сәләт бирелмәсә дә. Шунда мин аңладым: карикатурист булу – һәркемгә бирелми.
Рафаэль Исмәгыйль улы билгеләп үткәнчә: карикатуристка беркая да укытмыйлар. Сәнгать училищеларында студентларны җитди классик манерага көйлиләр. Күп карикатуристлар – архитектура факультетларыннан. Казан инженер-төзелеш институты журналга көчле карикатуристлар бирде – Вахитов, Бибишев, Феоктистов, Абзалов…
Графоманнар һәм бюрократлар
«Чаян»да эшләү – бары тик иҗат кына түгел. Бу тагын графоманнар белән даими көрәш тә.
– Графоманнар – үпкәчән халык. Алар белән сак эш итәргә кирәк. Бервакыт миңа бер ир-ат килде. Кулында дәфтәр. «Бу нәрсә?» – «Поэма. Бастырыгыз». – «Без поэмалар бастырмыйбыз». – «Күз генә төшерегез! Патриотик бит!» – дип үз сүзендә нык тора автор. Беренче битне ачтым. Укыйм: «Безнең Ватан матур һәм мәк чәчәге кебек чәчәк ата. Бәхет күренешеннән башка бернинди күренеш тә юк». Инде көләсе килә...
Аңа әйтәм: «Сезнең шигырьләрегез бик җитди. Тирән, ихлас. Ләкин безнең журнал, үзегез күрәсез, җитди түгел. Сезгә республика басмасына барырга кирәк. Анда, һичшиксез, бастырачаклар...». – «Ә ул кайда?» – «Өстәге катта». Ул үзенең поэмасын «эләктереп» алды да чыгып китте. Башка аны күрмәдем... Ләкин графоманнар – ярты бәла. Сатира һәрвакыт җитәкчеләрнең канәгатьсезлеге белән баланста тора, ләкин «тешсез» дә була алмый – укучы аңламаячак. Монда ни эшләргә? –
Бу вакытта тормыш һәм һөнәри тәҗрибә ярдәм итә, – дип аңлата Хәлилуллов. – Һәр редактор эчендә кечкенә цензор утыра. Без нәрсә яраганын, ә нәрсә ярамаганын яхшы беләбез. Бигрәк тә хәзерге моментта.