2 ноябрьдә аңа 101 яшь тулган булыр иде.
Көзге җил буш кырлар буйлап сары яфракларны куа... Кайчандыр бөтен республикага танылган Вахитов исемендәге колхоз гөрләп торган Шәле авылында бүген вакыт туктап калган кебек. Тыныч кына бер урамда урнашкан гади йортта тулы бер тарихи чор узган бит. Бу йортның һәр почмагында, стенадагы һәр фотосурәтендә әле дә әнә шул бөек чор сулышы сизелә.
Без 2 ноябрьдә Фәйзрахман Әхмәтҗан улы гаиләсендә кунакта булдык, бу көнне аңа 101 яшь тулган булыр иде. Безне аның улы Илдус – отставкадагы подполковник, КФУ юридик факультетының криминалистик укыту лабораториясе мөдире һәм кызы Айсылу каршы алды. Икенче улы, Җәүдәт, юридик фәннәр докторы, ТРның атказанган юристы, профессор, КФУ юридик факультетының кафедра мөдире, КФУ Юридик факультетында кандидатлык һәм докторлык диссертацияләрен яклау советы утырышы аркасында килә алмады.
«Без монда мин өченче сыйныфта укыгында күчендек»
Йорт бик зур түгел – бик нык җиһазландырылган дип тә әйтеп булмый. Хуҗасы бөтен көчен колхозга биргән. Айсылу Сафина монда күченгән көнне бик әйбәт хәтерли:
– Без бирегә мин өченче сыйныфта булганда күчтек. Хәтерлим, без әйберләрне йөк машинасына төядек, урам буйлап бардык, мин – кузовта. Кайткач, әни мине: “Кирәк бит, ухватны да онытмагансың!” дип мактады да әле. Һәм бу бик нык хәтердә калды.
Бу йортта Фәйзрахман Сафинның барлык балаларының туйлары узган, ул монда гомеренең соңгы көннәренә кадәр яшәгән. Монда да, чәй табыны артында аның балалары әтиләрен, шулай ук әниләрен, 47 ел буе ире янәшәсендә булган, бөтен мәшәкатьләрен уртаклашкан тыйнак, зыялы Фатыйма Кәрим кызын искә алдылар.
– Әни, башкалар кебек, балаларын иркәләп утыра алмады. Ләкин аның мәхәббәте һәркемгә сизелә, ул күзләре белән ярата да, ачулана да иде, – дип искә ала Айсылу. – Аның бер карашыннан без нәрсә эшләргә кирәклеген белә идек инде. Ул әтине бик ярата иде. Ул миңа: “Менә ун ир-атны рәткә тезеп куй, аңа беркем дә тиңләшмәс, беркем дә каршы тора алмас”, – дип әйтә иде. Ул аны шулкадәр хөрмәт итте.
«Ул без йоклаганда чыгып китә иде, һәм без йокларга яткач кына кайта иде»
Илдус Сафин – отставкадагы подполковник, утыз ел КФУ юридик факультетының криминалистика лабораториясе мөдире. Ул әтисен таләпчән, дисциплинаны яраткан кеше буларак искә ала – шуңа күрә үзе дә хәрби училищега кергән.
– Мин бу йортта яшәмәдем, мин монда курсант булгач кайттым, – дип сөйли ул. – 1969-1974 елларда ракета гаскәрләренең Казан югары хәрби училищесында укыдым, лейтенант дәрәҗәсен алдым һәм Пенза өлкәсенә хезмәт итәргә киттем. Казанга училищега кайткач һәм соңрак, университетның хәрби кафедрасында эшләгәндә, бирегә ешрак кайта башладым.
Балаларның хатирәләренә караганда, әтиләре иртәнге дүрттә тора торган була. Эш “УАЗигы” һәрвакыт өй янында кунган. Шоферны бик иртә чакырып булмый – рәис үзе руль артына утырып, кырга китә торган була.
– Колхоз идарәсендә радиоузел, һәр йортта, һәр объектта радиоточкалар бар иде. Әти иртүк радиодан разнарядка бирә: “Фәлән бригада – барыбыз да шунда чыгабыз!” – дип искә алды Айсылу.
Фәйзрахман Сафин “авылның киләчәген” төзегән. Аның вакытында электр, радио, телефон, газ барлыкка килә. Башта дизель электр станциясе утны төнлә генә биргән, ләкин бу проблема түгел – суыткычлар булмый, һәркемнең дә өстән салам белән капланган кар базлары булган. Клубта сигез миллиметрлы пленкада кино әйләндергәннәр, әгәр электр җитмәсә – өстәмә рәвештә бензогенератор кабызганнар.
– Безнең клуб бик зур, агачтан төзелгән иде, ә анда кеше бик күп иде. Көндез балалар киноны бишәр тиенгә, кичен өлкәннәр егермешәр тиенгә карады. Концерт, биюләргә кеше күп йөрде, – дип искә ала Айсылу.
Миллионер колхоз
Хуҗалык уңышларын гаиләдә горурланып искә алалар. Колхозда сөт заводы, кирпеч заводы, икмәк пешерү йорты, дуңгыз фермасы, сарык фермасы, сыер савучылар өчен профилакторий төзелә. Сыерлар өчен сигез җәйге лагерь. Бакчалар – өч йөз гектар.
Фәйзрахман Сафин хуҗалыкны Татарстанда Казан өчен сөт, бәрәңге һәм яшелчәләр җитештерүче иң эре предприятиегә әйләндерә. Елына сөт – дүрт-биш мең тонна, бәрәңге – җиде-сигез мең тонна, яшелчә – ике мең тонна җитештерелә. Ашлык буенча планны йөз сиксән процентка үтәгәннәр. Колхоз өч тапкыр КПСС Үзәк Комитетының, СССР Министрлар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үзәк Комитетының күчмә Кызыл Байрагы белән бүләкләнә.
Мәктәп белән колхоз арасында элемтә тыгыз: мәктәптә трактор өйрәнәләр, малайлар кул хезмәтенә өйрәнәләр – чүкеч һәм агач урындыклар ясыйлар, укучылар басуларда яшелчә һәм бәрәңге җыялар, ә колхоз ашханәгә азык-төлек белән булыша. Колхоз рәисе мәктәпне барлык башлангычларында да хуплый.
– Бик яхшы вакытлар булды, – ди Айсылу. – Мин, колхоз рәисе кызы булсам да, үземне ниндидер башка катлам, элита итеп хис итмәдем. Һәрвакыт гади кешеләргә тартыла идем. Әти дә шундый ук гади иде – кешене аермый иде, минем кем белән дус булуыма каршы төшмәде. Минем барлык дус кызларым да гади иде, ирем дә гади.
“Таш белән атканга, аш белән ат” дигән әйтем бар бит. Фәйзрахман Сафин балаларын да шуңа өйрәткән.
– Ул беркайчан да беркемнән дә көнләшмәде, башкаларга яшәү өчен шартлар тудырды, – дип дәвам итте сүзен Айсылу. – Безне кеше итеп тәрбияләде. Әлегә кадәр кешеләр: әгәр төшләрендә әтине күрсәләр, димәк, барысы да яхшы булачак, диләр. Халык онытмый.
Хәтер альбомын актарганда
Абый белән сеңел диванда иске фоторәсемнәрне карыйлар – һәм алар үткәннәргә кайткандай булды. Менә әтиләре яшь, Польшада, 1945 ел. Менә ул Шәймиев, Харис Якупов, сугыш геройлары Девятаев һәм Гаврилов белән. Менә ТАССР телевидениесе журналистлары аңардан интервью ала. Менә гаилә фотосы: уңда – студент абый, сулда – лейтенант Илдус, уртада – сеңел.
– Харис Якупов үзенең атаклы “Көчле кешеләр” сериясен – безнең сыер савучыларыбызны һәм көтүчеләребезне язганда – мин малай чагымда аның артыннан мольберт һәм буяулар ташый идем, – дип искә ала Илдус. – Әтинең уйланылган стратегиясе бар иде – халыкны мәдәнияткә һәм әхлакка тарту.
Без шулай ук Фәйзрахман Әхмәтҗан улы катнашында “Замандаш” (“Современник”) видеофильм – тапшыруын карадык. Илдус белән Айсылу әтиләренең юбилеена килгән республика җитәкчеләренә, туганнарына игътибар иттеләр һәм: “Ах, ничек яшь булганнар!” дип әйтеп куйдылар. Әтиләренең: “Безнең балачагыбыз булмады. Яшьлегебез булмады. Юл булмаса да, барыбер авылга кайттык”. Аның колхозда эшли башлавы, төннәрен сыер көтүе, ат белән сукалавы турындагы хатирәләрен тыңладылар.
Пенсиягә чыккач, Фәйзрахман Әхмәтҗан улы мунчадан соң ак халатын киеп, диванга ятып, үткән елларын искә алырга һәм рәхмәт әйтеп дога укырга яраткан.
– Ул догада булды, – ди Айсылу. – Әбисе өйрәткән догаларны укыды. Ул шундый югары көч барлыгын таный иде.
Шәледә Фәйзрахман Сафин исеме белән урам һәм мәктәп аталган, мәктәп музеенда экспозициянең тулы бер бүлеге аңа багышланган. Ноябрьдә гадәттәгечә аның истәлегенә көрәш турниры уза. Ә тагын хәтер – аның балаларында һәм оныкларында, алар катлаулы хәлдә калганда үзләренә: “Дәү әти бу очракта нишләр иде икән”, дип сорау бирәләр.
– Мин үз авылымны, Шәле халкын яратам. Урам буйлап барганда, әтине белгән кешеләр очрый. “Эх, Фәйзрахман абыйны монда кайтарсаң иде!” – диләр, – диде Айсылу, саубуллашканда. – Аны хәтерлиләр.
Без Шәледән өендә генә түгел – башка чорда булуыбызны тоеп киттек. Рәис югалтулар юкмы икәнен тикшерү өчен комбайн штурвалына утырган, репродуктордан һәр йортта аның тавышы яңгыраган, колхоз хуҗалык кына түгел, ә тормыш – мәдәният сарае, мәктәп, хастаханә һәм киләчәккә ышаныч белән караган кешеләр булган чорда. Фәйзрахман Сафин үз авылын шулай күрергә теләгән дә инде.