Урын күп түгел, ләкин монда һәр почмак уйланып эшләнгән
Без Әлбәдәндә авыл тарихын саклаучы, көнкүреш әйберләре урын алган остаханә бүлмәсенә килдек. Безнең герой – Александр Козлов. Ул биредә туган, ләкин һөнәри язмышы озак вакыт Казан белән бәйле булган кеше: ул укытучы булып эшли, ә аннары Казан оптика-механика заводында экология лабораториясе мөдире була. Әмма, үзе әйткәнчә, аның күңеле барыбер туган авылына тарта. Ул үзен аның тарихын саклаучы итеп хис итә.
Әлбәдәндә Советлар Союзы Герое Петр Гавриловка багышланган музей бар инде. Күрәсең, бу «музей ДНКсы» махсус фикерләүгә һәм үткәнгә мөнәсәбәткә ия. Башта Александр үз коллекциясен бу музейга тапшырырга ниятләгән, хәтта экспозицияне җәелдерергә мөмкин булган янкорма турында да сүз булган. Ләкин янкорма төзелмәгән. Ул вакытта Козлов үз өендә музей ачарга карар кыла. Шулай итеп, гади авыл йортында берьюлы берничә тематик зал барлыкка килә. Урын күп түгел, ләкин монда һәр почмак уйланып эшләнгән.
Көнкүреш эволюциясе: күмердән электрга кадәр
Бу музейның үзенчәлеге – галим һәм туган якны өйрәнүче карашы. Александр иске әйберләр җыеп кына калмый, ул һәр әйбернең, һәр технологиянең үсеш динамикасын күрсәтә. Экспонатлар белән танышуны остаханә бинасында урнашкан «зал»дан башлыйбыз.
Мондагы үтүкләр рәте безне гаҗәпләндерде. Күмер белән җылытыла торган иң борынгы үтүкне озак эзләргә туры килгән аңа. Аның янында учакта җылытыла торган үтүк, аннан соң кабызгычы булмаган беренче электр үтүге, аннан соң заманча модельләр тезелеп киткән. Шулай ук тегү машиналары да бер рәткә тезеп куелган: борынгы аяк белән эшли торган «Зингерлар»дан алып электр «Зингерларына» кадәр.
– Мин үзгәрү процессын күзәтергә тырышам, – дип аңлата хуҗа. – Кешеләр көнкүрешнең ничек үзгәрүен, технологиянең ничек камилләшүен күрсеннәр дим.
Шул ук хәл язу машинкаларына да, радиолаларга да кагыла. Алар, сүз уңаеннан, әлегә кадәр эшли, шуңа күрә без «Верасы» музыкасы астында әңгәмә алып бардык.
Самавыр рәте безне XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы тарихының самавыр үзенчәлекле «хай-тек» булган чорына алып керде. Бу учак өстендә кайнаучы чәйнек кенә түгел, ә үзенчәлекле катлаулы җайланма. Мондый самавырларны күргәзмәләргә йөрткәннәр. Козловның өендәге самавыр капкачына революциягә кадәрге төрле күргәзмәләрдән 9 медаль-тамга сугылган.
Янәшәдә – балта остасы һәм слесарь эш коралларыннан алып туку станогы детальләренә һәм сүс тарагына кадәр бер стена инструментлар. Монда чын чабаталар да бар, аларны Александр күршеләре иске йортны сүткәндә чүплеккә ташлаганда алып калган.
– Бу безнең ата-бабаларыбыз кигән чабаталар, – дип горурланып әйтә Александр.
Вакыт коридоры һәм чорлар очрашуы
Икенче «зал»га – өйдәге озын прихожаяга күчәбез. Мондагы стенада унлап сәгать эленгән. Ачкыч белән борып кабызыла торган маятниклы, «күке»ле сәгатьләр, өстәл сәгате һәм иң беренче совет электрон сәгатьләре. Астарак, киштәдә, элемтә эволюциясе: авыр дисклы телефоннардан алып кнопкалы телефоннарга һәм хәтта факска кадәр бар. Бу техниканың күптән түгел генә булган могҗизасы хәзер шулай ук музей экспонатына әверелде, аның турында хәзерге балалар хәтта белмиләр дә.
Әмма экспозициядәге иң кызыклы почмак – ул дин һәм атеизм каршылыгы. Бер яктан, XIX гасыр ахырындагы революциягә кадәрге дини басмалар, икенче яктан, 30 нчы еллар лекторлары өчен папкаларга тегелгән брошюралар җыентыклары: «Сектантлык һәм аның асылы», «Христианлыкның килеп чыгышы һәм асылы». Александрның әтисе коммунист, мәктәп директоры була, һәм аларның йортында беркайчан да иконалар булмый.
Әмма бу бүлекнең төп раритеты – беренче аудиокитап дип атарга мөмкин булган әйбер. Бу маркалар саклана торганга охшаш махсус альбом. Тик битендәге кесәләрендә маркалар урынына Евангелия яздырылган магнитофон кассеталары урнаштырылган. 90 нчы еллар яңгырашы.
Өйдә Александр аеруча дулкынланып саклый торган почмак бар. Ул аның Бөек Ватан сугышы фронтларында һәлак булган әтисе һәм абыйсы Михаилга багышлана. Монда – гаилә фотосурәтләре, фронт фляжкалары, бинокль, солдат каешлары һәм пилоткалар.
Өстәлдә туган якны өйрәнүче өчен чын хәзинә – 1937 елгы Татарстан картасы. Ул инде бик нык таушалган, аны гел ябыштырып торганнар, ләкин аңарда бөтенләй башка дөнья күренә. Башка юл челтәре, башка исемнәр. Без Александр белән бергә анда Питрәч һәм Әлбәдәнне эзлибез. Бу картада булган күп кенә авыллар бүген юк инде. Александр үзе дә хәзер инде бу тирәдә әле күптән түгел генә юкка чыккан җиде авылны хәтерли.
Киләчәк буын өчен тере музей
Алгы бүлмәдә стенага значоклар эленгән (октябрь йолдызчыкларыннан алып университет значокларына кадәр). Янәшәдә – кул сәгатьләре коллекциясе. Әмма бу музей – пыяла астында калган экспозиция түгел. Бу тере киңлек.
– Минем оныкларым тормыш һәрвакыт бүгенге кебек булган дип уйлый. Элек шундый ук айфоннар булган дип белә, – дип көлә Александр. – Ә мин яшь чакта түшәмгә эленгән керосин лампаларыннан файдаланган вакытны күрдем, чөнки утны еш кына сүндерәләр иде.
Музейга даими килүчеләр – Александр Козловның оныклары. Ә алар аның алтау! Олысы инде педиатрлыкка укый, араларында шулай ук инженер-нанотехнолог һәм ИТ-белгеч бар, икенчеләре мәктәп укучылары һәм балалар бакчасында тәрбияләнүчеләр. Бабай аларга экспонатларга кагылырга, биредә «кафе» һәм «кибет» уйнарга мөмкинлек бирә. Ул үзен сирәк маркалар җыючы һәм дуслары белән хобби буенча язышучы классик коллекционер дип санамый.
– Мин тарихны саклыйм, – ди Александр. – Без бер дәүләттә үстек, кинәт икенче дәүләттә калдык. Мин яшьлегебезне, көнкүрешебезне саклап калырга телим. Бу үсеп килүче буынга кирәк, алар кешеләрнең смартфоннарсыз һәм электрсыз ничек яшәвен күз алдына китерсеннәр өчен.
Әлбәдән авылындагы бу йорт музеенда бик мөһим нәрсәне аңлыйсың: әйберләр үзләре генә сөйләшми. Самавыр, арифмометр, патефон – ул гади металл һәм агач. Ләкин Александр алар турында сөйләгәндә – әйберләр җанлана. Ул үзе – музейның җаны.
Хәзер, коллекция арта баргач, дуслары һәм авылдашлары әледән-әле шалтыраталар: «Саша, минем монда чормада иске телевизор табылды, алып кит!» – диләр. Бу мирасны гасырлар буе ничек сакларга дигән сорау туа. Тимер белән агачны гына саклап калу турында сүз бармый. Аның хикәяләрен яздырырга, видео- һәм аудиолекцияләр сәгатьләрен яздырырга кирәк, анда һәр экспонат үз тавышын ала.
Әлегә музей – хуҗаның үзе, аның гаиләсе һәм битараф булмаган авылдашлары эше. Ләкин аның хәзинәләрне нинди җылылык белән күрсәтүенә карасаң, Әлбәдән авылында шундый тарихны саклаучылар булганда вакытның онытылмавына шикләнмисең.