Аның сугышчан юлы Идел буе, Көнбатыш Украина һәм Төркстан аша үтә.
Питрәч районында генерал-майор Мишанин исеме һәркемгә таныш. Гадәттә, аны Украинаның Ситно авылы янында шартлатылган Т-34 танкы янында пистолетын югары күтәреп, сугышчыларын чолганышны өзәргә әйдәгән комдив итеп күз алдына китерәбез. Бу хәл 1941 елның 28 июнендә була. Дивизия командиры сугышның алтынчы көнендә бу бәрелештә һәлак була, әмма аның сугышчылары һөҗүмне тәмамлый. Алар үзләренә 8 нче механикалаштырылган корпусның 19 мең солдаты янына чыгарга юл ача. Моңа кадәр алар дүрт көн дәвамында Клейстның немец танклары төркеме һөҗүмен тоткарлап торалар. Бу Кызыл Армиянең килеп җиткән резервларына оборона чиген алырга һәм дошманны Киевка җибәрмәскә мөмкинлек бирә.
Без игътибарыбызны әлегә бу дүрт көнгә түгел, ә Тимофей Мишанинның моңа кадәр узган 30 еллык хәрби хезмәтенә – аны солдат, командир һәм полководец итеп формалаштырган елларга юнәлтәчәкбез. Аның сугышчан юлы Идел буе, Көнбатыш Украина һәм Төркстан аша үтә. Ул яңа төр гаскәр – бронетанк гаскәрләрен төзүчеләр һәм идеологларының берсе була. Мишанин – солдатлар арасында “Батя” дигән абруйлы кушаматка лаек булган, ә үзе сугышчыларына “улларым” дип эндәшкән командирларның берсе. 1 нче бүлек.
Борынгы Аркатау авылында 1890 елның 21 февралендә ярлы крестьян Андрей Мишанин гаиләсендә, киләчәктә Кызыл Армиянең танк гаскәрләре генерал-майоры булачак малай - Тимофей туа.
Мишанинның яшьлеге турында аз билгеле. Тимофей Аркатау чиркәү-приход мәктәбен тәмамлый, анда Ходай законын ятлый, укырга, язарга өйрәнә. Мәктәпне тәмамлагач, егет батрак булып эшли. Земство Мамадыш трактын төзегән һәм материал бик кирәк булган чакта, ул таш чыгаруда катнаша. Таш чыгару эше – иң авыр эшләрнең берсе: көне буе ачык һавада, лом һәм кувалда белән, тузан, тавыш астында эшләргә кирәк. Соңрак Тимофей Ходяшево авылы сәүдәгәре Степан Шаблаковта эшче булып хезмәт итә. Ә гасырлар чигендә сәүдәгәрдә эшче булуның нәрсә икәнен аңлатып торуның кирәге юктыр, бу таңнантаңга кадәр тамак ялына хезмәт итү дигән сүз.
Әмма бу еллар юкка гына узмый. Наталья Константинова сөйләгәнчә, абыйлы-энеле Тимофей һәм Дмитрий Мишаниннар озын буйлы, көчле, чыдам булулары белән аерылып торган. Бу сыйфатлары бик тиздән аның язмышын билгеләгән.
1911 елның ноябрендә Тимофей Мишанин хәрби хезмәткә чакырыла һәм Варшавада урнашкан лейбгвардия Литва полкына алына.
Гвардия полклары – дәүләтнең хәрби көчен күрсәтүче, армиянең элитасы булып саналган. Гвардиядә хезмәт итү бик мактаулы була, анда эләгү дә җиңел булмый. Яңа солдатларны ныклап тикшереп, сайлап кына алалар, буй-гәүдә төзелешенә иң беренче чиратта игътибар итәләр.
Литва полкы лейб-гвардиясе тарихы 1811 елдан башлана. Аның хезмәт исемлегендә – Бородино, 1813-1814 еллардагы чит ил походлары, Польша восстаниесен бастыру, рус-төрек сугышы.
Кичә генә авылда батрак булган егет өчен таш түшәлгән урамнары, костеллар, кибетләре булган зур Европа шәһәре Варшава шаккаткыч булгандыр, мөгаен. Ләкин армия тәэсирләнеп утырырга вакыт калдырмый. Хезмәт башлана.
1912 елның декабрендә Мишанин полкның өйрәтү командасын тәмамлый һәм унтер-офицер – кече командир дәрәҗәсенә ирешә, армиянең бөтен көндәлек тормышы шул командирдан тора. Тора-бара өлкән Тимофей Андреевич унтер-офицер дәрәҗәсенә җитә. Ә 1914 елның февралендә, Бөтендөнья сугышы башланырга ярты ел кала, өйрәтү командасының фельдфебеле вазыйфаларын вакытлыча башкаручы итеп билгеләнә.
Өйрәтү командасының фельдфебеле – яшь солдатлар өчен төп остаз. Ул стройда йөрергә өйрәтү генә түгел, аңлату, күрсәтү, мәҗбүр итү, ә кирәк булганда – рухландыру кебек педагогик талант та таләп итә торган вазыйфа. Нәкъ менә монда, гвардия полкының өйрәтү командасында Мишанинның, сугышчан генераллар дистә еллар узгач, мемуарларында язып калдырган сыйфатлары ачыла башлый. Биредә аның тәрбияче сәләте, кешеләр белән аралаша белүе, кешегә ихлас сүзләрнең ныграк тәэсир итүенә ышануы турында сүз бара.
Еллар үтә. Мишанин полк, бригада, дивизия командиры була. Колчак һәм ак поляклар белән сугыша, Төркстан комнарында басмачлар артыннан чаба, танклар үзләштерә. Ләкин Варшавада ук салынган гадәтләре - укыту, үгетнәсихәт бирү, үз карамагындагы иптәшләрен кайгырту аның төп сыйфатлары булып кала.
1914 елның беренче августында Германия Россиягә сугыш игълан итә. Дүрт ел эчендә дүрт империяне җимергән һәм ун миллион кеше гомерен өзгән Беренче бөтендөнья сугышы башлана.
Полк фронтка китә. Ләкин Тимофей Мишанин сугышларда катнашмый. Мобилизация башлану белән, 1914 елның июлендә, полк янында запас батальон – фронт өчен тулыландыру әзерләүче подразделение оештырыла. 1914 елның сентябрендә Мишанинны фельдфебель итеп Петроградта урнашкан бу батальонга күчерәләр.
Ни өчен тәҗрибәле унтер-офицерны алгы сызыкка җибәрмәгәннәр, ә тылда калдырганнар дигән сорау туарга мөмкин. Җавап бик гади һәм прагматик: гаять зур югалтулар кичереп торган армия һәрвакыт тулылануга мохтаҗ була. Запас батальондагы яхшы инструктор окоптагы унтерга караганда кыйммәтлерәк булган күрәсең. Мишанин да тиз арада үзен кичәге крестьяннарны һәм мастеровойларны солдатка әйләндерә белүче кеше итеп күрсәтергә өлгергәндер.
Тимофей Мишанин сугыш беткәнче фельдфебель булып калырга җыенмый. Аның да үсәсе килә. 1916 ел ахыры – 1917 ел башында ул, запастагы батальонда хезмәт итүен дәвам итеп, гимназиянең дүрт сыйныфы өчен экстерн рәвештә имтихан тапшыра. Гимназия курсы грамотага өйрәнү генә түгел: ул математика, тарих, география, фән нигезләре белән танышу. Имтиханнарга хезмәттән буш вакытта әзерләнергә туры килә. Мишанин аларны уңышлы тапшыра.
Гимназиядә белем алу офицерлыкка юл ача. 1917 елның маенда – февраль революциясеннән соң – Мишанин Житомирда Көньяк-Көнбатыш фронты прапорщикларының 1 нче запас мәктәбенә юнкер итеп алына.
Сугыш чоры прапорщиклары мәктәпләре - аерым күренеш. Сугышка кадәр рус армиясенең офицерлар корпусы хәрби училищеларны тәмамлаучылар белән комплектланган. Кагыйдә буларак, дворяннардан яки, һәрхәлдә, белемле гаиләләрдән булган кешеләр офицер була. Ләкин сугыш офицерларны шулкадәр тиз юк итеп бара, 1914 елның ахырына инде кадрлар җитми башлый. Шул вакытта прапорщикларның тизләтелгән мәктәпләре – өчдүрт айлык курслар төзелә, аларга унтер-офицерлар һәм җитәрлек белемнәре булган, үзләре укырга теләп килүчеләрне кабул итә башлыйлар. Прапорщик – кече офицер чины, беренче баскыч. Ләкин Аркатау авылы крестьян малае өчен бу баскыч бөтенләй башка дәрәҗәгә күчүне аңлата.
1917 елның ноябрендә Мишанин мәктәпне тәмамлый һәм 13 нче пехота Белозерск полкына прапорщик итеп билгеләнә.
13 нче Белозерск полкы - рус армиясендә иң борынгыларның берсе, аның тарихы 1708 елдан, Бөек Петр заманыннан башлана. Полк 4 нче пехота дивизиясенә керә һәм 1917 елның көзенә Көньяк-Көнбатыш фронтта була.
Ләкин бу инде моннан алты ел элек Мишанин чакырылган армия белән чагыштырганда бөтенләй башка армия була. Февраль революциясе иске дисциплина һәм буйсыну системасын җимерә. Фронт таркала. Керенскийның җәйге һөҗүме барып чыкмый. Солдатлар сугышырга теләми.
Аннары Октябрь революциясе башлана.
Большевиклар борылышыннан соң армия бөтенләй таркала башлый. 13 нче Белозерск полкы икегә аерыла. Большевикларча көйләнгән рус часте полк комитетын җыя да, үз-үзен демобилизацияләргә карар кыла, хәрбиләр шул ук көнне өйләренә таралалар. Украинлаштырылган өлеше Рада тарафыннан 19 нчы Украина пехота полкы дип үзгәртелә.
Әле генә офицер погоннары алган прапорщик Мишанин юкка чыккан армиянең офицеры булып чыга. Ул кыска вакытлы ялга җибәрелә. Ялдан соң хезмәт урынына кайтмый – дөресен әйткәндә, кайтыр урыны да, кешесе дә булмый.
Тимофей Андреевич өенә - Аркатауга кайтып китә.
Берничә ай – 1918 елның кышыннан көзенә кадәр вакытны – Мишанин туган авылында үткәрә. Авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә. Алты ел казарма, Варшава, Петроград һәм Житомирдан соң ул яңадан Аркатау крестьяны була.
Ләкин элекке тормышка чынчынлап кайту инде мөмкин булмый. Тирә-юньдәге дөнья бик тиз үзгәргән. Империя җимерелгән. Аның җимерекләре өстендә яңа дәүләт барлыкка килә.
1918 елның язында гражданнар сугышы башлана. 7 августка каршы төндә Каппель һәм белочех частьлары Казанны алалар. 10 сентябрьдә шәһәр Кызыл гаскәр тарафыннан кире кайтарыла.
1918 елның 18 октябрендә, күрәсең, инде тиздән мобилизация булачагын белгән Тимофей Андреевич Мишанин Аркатау кызы Мария Яковлевна Беляковага өйләнә. Генералның туганы Наталья Константинованың сүзләренчә, Мария үзе яхшы кеше булган, ләкин ни өчендер Мишанинның туганнары аны кабул итмәгән. Алар аралашмаганнар диярлек, ә Тимофей Андреевич үлгәннән соң аның белән элемтә бөтенләй өзелгән. Алга китеп шуны билгеләп үтик, Мишаниннарның балалары булмаган. Аларның уллыкка алган Петя исемле малайлары - 1919 елның 20 маенда Аркатауда туган бала була. Ул да үги әтисе эзләре буенча китеп, танкист булган. Аның язмышы турында соңрак сөйләрбез.
1918 елның 20 октябрендә Мишанин Лаеш өязе хәрби комиссариаты тарафыннан Эшче-Крестьян Кызыл Армиясенә мобилизацияләнә.
Аңа егерме сигез яшь була. Алда – егерме өч ел өзлексез хәрби хезмәт. Өч сугыш. Дүрт фронт. Рота командирыннан генералга кадәр юл. Һәм кырык беренче елның июнендә соңгы алты көн.
1918 елның көзендә Кызыл Армия әле ашыгыч рәвештә җыелган, начар оештырылган гаскәр була. Кичәге эшчеләрне һәм крестьяннарны сугышырга патша армиясенең элекке унтер-офицерлары һәм прапорщиклары өйрәтә. Корал, обмундирование, тәҗрибәле командирлар җитми. Барыннан да бигрәк аларга вакыт җитми. Дошман һәр яктан һөҗүм итә, һәм армияне юлда, сугышта төзергә туры килә.
Тимофей Мишанинны 1918 елның 20 октябрендә мобилизациялиләр. Аны Көнчыгыш фронтка 5 нче укчылар дивизиясенә җибәрәләр, анда ул 1 нче запас батальонның рота командиры була. Ул яңадан кешеләрне өйрәтә, сугышчылар әзерли, бу юлы инде эшче-крестьян кызыл армиясе өчен.
Тимофей Мишанин хәрби чыныгуны 1919 елның апрельмай айларында ала, ул вакытта 5 нче укчылар дивизиясе Фрунзе армияләренең Көньяк группасының сул як флангын каплап, Чистайга һөҗүм итә. Колчаклылар контрһөҗүмнәргә җавап кайтарып, сугыша-сугыша чигенәләр. Сугышырга өйрәнеп кенә килгән Кызыл Армия һөҗүм итә. Мишанин да аның белән бергә өйрәнә. Ул ике ел эчендә зур үсеш кичерә: рота командирыннан полк командирына кадәр юл үтә.
1920 елның июлендә Т.А.Мишанин Казандагы 34 нче укчылар полкы белән командалык итә башлый. Һәм аның белән ак поляклар белән каты сугышлар барган Украинага китә.
1920 елның апрелендә Пилсудскийның поляк гаскәрләре һәм Петлюраның Украин отрядлары Украинага бәреп керә һәм Киевны ала. Май ахырында, Буденныйның 1 нче атлы армиясе якынлашканны көтеп, кызыллар контрһөҗүмгә – Варшава белән Львовка күчәләр.
Мишанин полкы (исеме 366 нчы укчылар полкы итеп үзгәртелә) Көньяк-Көнбатыш фронтының 14 нче армиясенең 41 нче укчы дивизиясенә җибәрелә һәм 29 июльдә сугышка керә. Сугышлар Галич, Проскуров, Шаргород, Сатанов шәһәрләре тирәсендә – фронтның иң авыр участокларында бара. Дивизиягә бер үк вакытта көнбатышка һөҗүм итәргә һәм дошманның Днестрны көньяктан – Коломыя һәм Станислав ягыннан кичәргә тырышуына каршы торырга туры килә. Хәлләр бик тиз үзгәрә: бүген дивизия Гнилая Липа аша чыгып, дүрт орудие алып, Рогатинны ала, ә икенче көнне дошман флангтан удар ясый һәм чигенергә туры килә.
Тухачевскийның Варшавага һөҗүме барып чыкмый. Көнбатыш фронт армияләре артка чигенә. Көньяк-көнбатыш фронт та, ярдәмнән мәхрүм калып, чигенергә мәҗбүр була. 1920 елның сентябрендә 41 нче дивизия участогында сугышлар, хәрби тарихчылар әйтүенчә, “аеруча җанлы” була. Дивизия әле һөҗүм итә, йә оборона тота, йә контрһөҗүм ясый – һәм болар барысы да фланглардан урап узу куркынычы астында була. 12 сентябрьдә 41 нче укчылар дивизиясе һәм 8 нче кавдивизия яңадан Рогатинны ала, 250 әсир һәм корал кулга төшерә. Ләкин сентябрь уртасында 41 нче дивизиянең хәле кискенләшә. Дошман Днестрны кичә, дивизия фронтын берничә аерым участокка бүлә.
Полкның яшь командиры Мишанин өчен бу сугышлар, бернинди академия дә алыштыра алмый торган, кырыс мәктәп була. Ул тыныч вакытта өйрәнеп булмый торган нәрсәләргә - хаоста кешеләр белән идарә итәргә, мәгълүмат җитәрлек булганда карарлар кабул итәргә, тирә-юньдә бөтен нәрсә җимерелгәндә тәртип сакларга - өйрәнгән. Якягына каранып һөҗүм итәргә һәм, полкны сугышчан берәмлек итеп саклап, теләсә ничек качмыйча чигенергә өйрәнә.
Егерме бер ел узгач, 1941 елның июнендә, аңа кабат шул ук юлларда, шул ук шәһәрләр һәм елгалар арасында шулай ук эшләргә туры киләчәк. Тик бу юлы сугышның масштабы гына чагыштыргысыз зуррак булачак.
Совет-поляк сугышы 1920 елның октябрендә килешү белән тәмамлана, ләкин Украинада тынычлык урнашмый. Төрле байраклар астында биредә кырык меңгә кадәр “баш күтәрүче” эш иткән. Бу “сугыштан соңгы сугышта” Мишанин полкы да катнашкан. Ләкин командир үзе 1921 елның мартында авырый башлый һәм фронттан эвакуацияләнә.
Савыкканнан соң Мишанин яңадан өйрәнүләр уза, ә 1923 елның июнендә Төркстан фронтына, 13 нче корпус штабы карамагына күчерелә.
Мишанин 3 нче Төркстан укчылар полкына рота командиры итеп билгеләнә һәм 1923 елның 16 августында артында элекке әмирләр, ханнар, эре җир биләүчеләр торган, чит илләрдән – Әфганстан, Британия Һиндстаныннан – корал, акча, инструкторлар килеп торган басмачыларга каршы сугыш хәрәкәтләрендә катнаша.
Басмачылар белән сугыш дөнья сугышының позицион сугышларыннан яки Гражданнар сугышының маневр операцияләреннән аерылып торган. Монда фронт линиясе булмый. Дошман тарлавыктан, бархан артыннан, тыныч кышлактан килеп чыгып һөҗүм итә дә, юкка чыга. Зур булмаган гарнизоннар Европада берничә дәүләт сыя торган киңлекләрне контрольдә тотарга тиеш була. Гарнизоннар арасында элемтә – ышанычсыз, ярдәм – еракта, җирле халык – уяу.
Командир өчен бу бер генә нәрсәне аңлата: тулы мөстәкыйльлек. Ике йөз кылычлы банда синең 50 штыклы отрядыңны чолгап алганда, штабтан берәү дә приказ җибәрмәс. Бер үк вакытта өч ноктаны берьюлы якларга кирәк булган карарны берәү дә әйтмәячәк. Үзең уйла, үзең хәл ит, үзең җавап бир. Моңа Мишанинны Төркстан өйрәткән.
1924 елның ноябрендә Мишанин батальон командиры һәм Сәмәрканд белән Бохара арасындагы ярты юлда Зиадин хәрби участогы башлыгы итеп билгеләнә. Сугышчан участок башлыгы һәрнәрсә өчен: оборона, тәртип, юл куркынычсызлыгы, җирле властьлар белән хезмәттәшлек өчен җаваплы. Ул – командир да, администратор да, дипломат та. Бу тәҗрибә Мишанинга Польша походында бик кирәк була.
1926 елның язында һәм җәендә хезмәт дехканнары ярдәмен югалткан басмачыларның төп көчләре тар-мар ителә, башлыклары Әфганстанга кача. Ярты ел эчендә 73 банданың алтысы гына кала. 1929 елның мартында Мишанин Төркстаннан китә. Алда аны тормышында бөтенләй көтелмәгән яңа борылыш көтә.
Утызынчы елларда СССРда бөтенләй яңа армия – моторлар, танк, самолетлар армиясе төзү башлана. Хәрби доктрина бик тиз үзгәрә: Гражданнар сугышының атлы лавалары һәм пехота цепьлары урынына – тирән операция теориясе, механикалаштырылган корпуслар, массировкаланган танк һөҗүмнәре килә.
Мишанин үзгәрешләрнең үзәгендә була. Ул атаклы “Выстрел” курсларында укыган. 1935 елда Шепетовкадагы 15 нче мехбригаданың сугышчан тәэмин итү батальоны командиры итеп билгеләнә. Шулай итеп Мишанин танкист булып китә.
Ераклыкны адымлап һәм ат юллары белән үлчәргә күнеккән кырык биш яшьлек пехота командиры өчен яңа төр гаскәрне үзләштерү күп көч таләп иткән. Техниканы – танкларны гына түгел, автомобильләрне, тягачларны, элемтә чараларын да өйрәнергә кирәк була. Механикалаштырылган сугышның пехотаныкыннан принципиаль рәвештә аерылып торган тактикасын аңларга кирәк була. Башка категорияләр – тизлек, моторесурс, ягулык сарыф итү, ремонт мөмкинлекләре турында уйларга өйрәнергә кирәк.
Мишанин моны булдыра алган. Ул гына да түгел, Кызыл армиянең механикалаштырылган частьларын булдыру инициаторларының берсе һәм аларның беренче командирларының берсе була. 1938 елда Тимофей Андреевич Мишанин абруйлы саналган “Эшче-крестьян кызыл армиясенең XX еллыгы” юбилей медале белән бүләкләнә. Ә 1939 елның 7 мартында 23 нче аерым җиңел танк бригадасы командиры вазыйфасын вакытлыча башкаручы итеп билгеләнә.
Ә менә туган ягына – Татарстанга, Казанга, Аркатауга командир Мишанин яраткан абый, дус һәм якташ Тимофей буларак кайткан. Мишанинның кайтуын аның туганнан туган сеңлесе Антонина Константинова исенә төшерә: “Ул минем абыем һәм минем чукындырган атам иде. Мин ул чакта югары сыйныфларда укый идем. Ул даими рәвештә Казанда була иде һәм бездә – үзенең олы абыйсы, әтием Дмитрий йортында еш туктала торган иде. Туган абый бик зур гәүдәле иде, кулларына алып мине җиңел генә тезләренә утырта иде. Аның үз балалары юк иде, шуңа күрә ул миңа аталарча карый иде, төрлечә иркәли һәм бүләкләр бирә иде. Ул бик ягымлы, бик яхшы күңелле, бик юмарт кеше иде”.
Ә абыйсы Дмитрий ашказаны белән газапланган, хәтта аның дусты атаклы хирург Домрачев ясаган операция дә бик үк ярдәм итмәгән. Дмитрий, үлә калса, абыйсыннан балалары турында кайгыртуын сораган. Тимофей Андреевич сүз биргән. Ләкин сугыш башкача хәл итә. Олы абыйсы кечесеннән ике елга озаграк яши.
Чукындырган кызы туган абыйсын соңгы тапкыр 1940 елның язында күргән. Бу вакытта Тимофей Андреевич күптән түгел генә генерал-майор дәрәҗәсен алган һәм Көнбатыш Украинада танк дивизиясе белән командалык иткән. Антонина комдивның хатларында (кызганыч, алар сакланмаган) үз кул астындагылар турында никадәр җылылык һәм игътибар белән язганын, кешеләрнең ничек кадерен белүен, әкренләп, юллар арасында яңа сугыш болытлары куерганын сизүен хәтерли.
1 сентябрьдә Икенче бөтендөнья сугышы башлана. Польша армиясе Германия вермахтыннан җиңелә, хөкүмәт илдән китә. 17 сентябрьдә Кызыл Армия Көнбатыш Украина һәм Көнбатыш Белоруссиягә азат итү походын башлый. Мишанинның 23 нче җиңел танк бригадасы фронтның иң Көньяк участогында, Румыния чиге буйлап хәрәкәт иткән. Бригада маршруты 19 ел элек Мишанинның 366 нчы укчы полкы сугышкан урыннар буйлап уза.
Операциянең беренче көнендә бригада 110 километр юл үтә. 1939 ел өчен бу зур нәтиҗә була. Бригада ике елганы – Збруч һәм Днестр елгаларын кичә, юылган юлларны үтә, алты Поляк самолетын кулга төшерә. Польша армиясе урыны-урыны белән генә каршылык күрсәтә. Танклар колоннасына Мишанин сүзе генә үткән.
18 сентябрьдә Коломыяда бригада 10 меңгә кадәр поляк хәрби хезмәткәрен коралсызландыра. Мондый "хәрби әсирләрдән" Бөек Ватан сугышы елларында Польша гаскәрләренең 1 нче һәм 2 нче армияләре төзелә, алар фашист Германиясен җиңүгә зур өлеш кертәләр һәм сугыштан соңгы Польша Кораллы көчләренең нигезенә әвереләләр.
Көньяк группа командованиесе 23 нче танк бригадасының хәрәкәтен аеруча билгеләп үтә: “Поляк гаскәрләренең Румыниягә чигенү юлын кисеп, сул якта группаның төп көчләренең хәрәкәтен тәэмин итеп, Коломыя тимер юл узелын алу бурычын оста үтәп чыга”.
Көнбатыш Украинага поход Мишанин өчен зур хәрәкәтчән берләшмә белән командалык итү сәләтенә имтихан була. 1940 елда аңа генерал-майор исеме бирелә һәм ул 12 нче танк дивизиясе командиры итеп билгеләнә.
1940 елның ноябреннән 1941 елның маена кадәр Мишанин Фрунзе исемендәге хәрби академиядә укыган. Башланган бөтендөнья сугышы тәҗрибәсен: Польшаның тар-мар ителүен, Франциянең җимерелүен, Гудериан белән Роммельнең танк һөҗүмнәрен өйрәнә. Берничә айдан соң яшәү һәм үлем мәсьәләләренә әвереләчәк сораулар турында фикер алышалар: массакүләм танк һөҗүменә каршы оборонаны ничек оештырырга? Кара-каршы сугышта мехкорпус белән ничек идарә итәргә? Танкларның, пехотаның һәм авиациянең үзара хезмәттәшлеген ничек тәэмин итәргә?
Мишанин эшче-крестьян кызыл армиясенә һөҗүм булган очракта, кичекмәстән, хәрби көрәшне дошман территориясенә күчерәчәкләренә, “чит территориядә сугыш” доктринасына шикләнеп караган. Ул тирән эшелонлы оборона төзү тарафдары була. Аның фаразлары раслана, ләкин башка планнар буенча сугышырга туры килә.
1941 елның 4 маенда генерал-майор Мишанин 12 нче танк дивизиясенә, Львов өлкәсенең Стрый шәһәренә кайта. Дивизия генерал-лейтенант Д.И.Рябышев командалык иткән 8 нче механикалаштырылган корпус составына керә.
1941 елның 22 июнендә таң атканда немец авиациясе безнең гаскәрләрнең көнбатыш чиге буйлап урнашкан урыннарына удар ясый. 12 нче танк дивизиясе тревога буенча күтәрелә. Мишанин тиз генә танкларын шәһәрдән чыгара һәм немец бомбардировщикларының ташландык позицияләргә удары югалтулар китерми.
Әмма тулаем алганда сугышның беренче көннәре - гаять зур, канлы, рәхимсез хаос була, анда меңләгән кеше һәм йөзләгән машина Көнбатыш Украина юллары буйлап уза, башкаручыларга кадәр барып җиткәнче үк искергән боерыкларны үти.
Сугышның беренче дүрт көнендә 12 танк дивизиясе җимерелгән юллар буйлап, бомбага тотулар астында, ялсыз һәм техникага хезмәт күрсәтмичә биш йөз чакрым чамасы юл үтә. Бу машиналарның яртысына зур сынау була. Аларның двигательләре кыза, чылбырлары өзелә, тапшыру тартмалары сафтан чыга. Алар юл кырыенда калалар.
Мишанин дивизиясе өчен беренче җитди сугыш Лешнюв була. Бу урынны алалар, ләкин югалтулар да зур була – йөздән артык кеше үтерелә һәм яралана, дистәләрчә танк юк ителә, тагын унлап кеше сазлыкта батып кала. “Бер урын өчен йөздән артык миңа кадерле кешене югалттык! Нәрсәнедер исәпкә алмаганбыз, нәрсәнедер карап бетермәгәнбез...”
Бу сүзләр аның бөтен эчке дөньясын күрсәтә. “Шәхси составта югалтулар” түгел, ә “миңа кадерле кешеләр”. “Дошман нык каршылык күрсәтте” түгел, ә “нәрсәнедер карап бетермәгәнбез”. Ул һәр югалтуны йөрәгенә якын кабул итә торган генерал.
26 июнь көнне Мишанин дивизиясе Брода районы Дубнода фронт контрударында катнаша. Сугышның башлангыч чорындагы иң бөек танк сугышы — биш совет мехкорпусының Клейстның 1 нче танк группасы белән каршы сугышы башлана.
Мишанин дивизиясе немецларның 16 танк дивизиясенә каршы сугышка – ул көннәрдә безнең барлык берләшмәләр кебек үк - җитәрлек әзерлексез килеш керә.
Комкор Рябышев: “12 нче дивизия командиры генерал Мишанин, немецларны Слонувка елгасыннан алып ташларга һәм плацдарм алырга омтылып, сугышка мотопехота кертә. Дивизия, корпус артиллериясе һәм танк орудиеләре уты ярдәмендә пехотачылар елга аша кичеп чыгалар, дошман позицияләренә һөҗүм итәләр, плацдармны алалар. Безнең саперлар шунда ук күперне торгызырга һәм сазлык аша гати салырга керешәләр... Авыр танклар Слонувканың аргы ягына чыгалар һәм пехотачыларның һөҗүменә ярдәм итәләр”, - дип искә ала.
Бу грамоталы, профессиональ сугыш була – сугышның беренче көннәрендәге хаоста, күп кенә командирлар башларын югалткан вакытта, Мишанин үзен “Выстрел” курсларында һәм Фрунзе академиясендә өйрәткәнчә эш иткән.
Ләкин немецлар академиядә өйрәтелмәгән корал куллана: алар самолетлардан ярга билгесез сыеклык сибә, шул сыеклыктан обмундированиегә ут каба һәм тире яна башлый. Кореядәге сугыш вакытында гына напалма турында билгеле була. 12 нче танк дивизиясе тарихта аның эшен үзендә сынап караган беренче хәрби частьларның берсе була. Мишанин һәм аның командирлары тәртип урнаштыралар. Плацдармны тотып калалар.
Ә аннары – яңа удар. Кырыкка якын немец танкы дивизия оборонасына тирәнгә үтеп керә, батареяны кыса һәм команда пунктына ташлана.
Рябышев: “Генерал Мишанин тиз генә үзенең резервыннан өч КВ танкы, дүрт Т-34 танкы бүлеп бирә һәм танкистларга дошманны юк итәргә приказ бирә. Аларга ярдәмгә мин корпусның команда пунктындагы өч КВ танкын җибәрдем. Безнең оборона тылында танк сугышы башланды. Кара качлы фашист танклары, котылу эзләп, безнең гаять зур КВлар арасында чабалар. Ләкин бу да ярдәм итми: КВ белән Т-34 үзләренең 76 миллиметрлы пушкаларыннан дошман танкларын оста гына атып бетерәләр”.
Нәкъ менә шундый сугышларда немец солдатларында “танклардан курку” барлыкка килә, сугыш кырында немец снарядлары ала алмаган совет авыр танклары пәйда булудан курку.
27 июнь – Турковичи-Поддубцы чикләрендә сугышлар дәвам итә. Мишанин сугышчылары немец танкларын тикшерергә өйрәнәләр, ләкин дивизия дошманның зур калибрлы артиллериясе утыннан җитди югалтулар кичерә һәм оборонага күчәргә мәҗбүр була.
Авиация туктаусыз бомбага тота. Бомбага тоту вакытында Мишанинга йортның кирпеч стенасы ишелеп төшә. Аны казып чыгаралар – ул исән, ләкин бик каты контузия алган була. Генерал тавышын югалта, аның өчен штаб башлыгы сөйли. Мишанин госпитальгә бармый, сафта кала.
Һөҗүмнән, бомбага тотудан, яндыргыч сыеклыктан һәм артиллерия атуларыннан арып-талып беткән полклар позицияләрен саклап кала алмыйлар һәм Бродага таба чигенәләр.
Рябышев корпусы чолганышта кала. Комкор көньяк-көнбатышка шоссе буйлап Бродага чыгарга дигән карарга килә. Удар группаны 12 нче танк дивизиясенең танк батальоны һәм мотобатальон тәшкил итә. Башта – унике КВ һәм Т-34 танкы.
Кичен Авангард танклары зур тизлек белән Ситно авылы янындагы немец позицияләренә һөҗүм итәләр. Һөҗүм вакытында генерал Мишанинның Т-34е яна башлый. Комдив машинадан сикереп төшә һәм кулына пистолет тотып сугышуын дәвам итә. Алга китеш уңышлы тәмамлана. 8 нче мехкорпусның 19 мең сугышчысы камалыштан чыга. Ләкин 12 танк дивизиясе командиры бу сугышта һәлак була.
Аңа 51 яшь була. Шуларның 30ы – армиядә. Ул дүрт сугыш аша уза. Һәм ничек яшәсә, шулай һәлак була – үз солдатларыннан алда, һөҗүмдә.
Көньяк-Көнбатыш фронтның каршы һөҗүме куелган максатларына ирешә алмый. Югалтулар зур була. Ләкин Клейстның 1 нче танк группасы, Киевка таба ашкынып алга ыргылуны максат итеп, дүрт тәүлек буе каты оборона сугышлары алып барырга мәҗбүр була. Бу дүрт көн чигенүче гаскәрләребезгә яңа рубежларда ныклап урнашырга, резервлар җыярга, заводларны эвакуацияләргә вакыт бирә.
Германиянең Генштаб башлыгы генерал Гальдер 27 июнь көнне көндәлегенә: “1 нче танк группасының уң флангында 8 нче рус механикалаштырылган корпусы безнең урынга тирән кереп басты һәм 11 нче танк дивизиясе тылына керде. Бу безнең тылда Брода белән Дубно арасында зур тәртипсезлек тудырды”. Гальдер совет командованиесен “ныклы, энергияле җитәкчелек”, дип билгеләп үтте. Һәм: “Фюрер бу уңайдан борчыла... 1 нче танк группасының хәле киеренке…”
Сугыш беткәч, үлгәннән соң генерал Мишанин I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән. Ул бөек көрәшләрдә җиңмәгән һәм зур бүләкләр дә алмаган. Ләкин нәкъ менә шундый язмышлар авыл юллары тузаны, танк моторлары соляркасы һәм янган машиналар исе килеп торган чын тарихны язган. Алар үз эшләрен үҗәтлек, намус белән ахырына кадәр башкарган. Алар гомер буе туплаган тәҗрибәләрен Ватанга кирәк булган вакытта тулысынча биргәннәр.
Генералның хатыны Мария Яковлевна Мишанинаның язмышы 1941 елда күп офицер хатыннарының язмышларына охшаган. Сугышның беренче көннәре Мария өчен коточкыч була. Мишаниннар Львов өлкәсендә, Стрый шәһәрендә яшәгәннәр. Тимофей Андреевич, саубуллашып та өлгерә алмыйча, дивизия белән бергә фронтка китә. Офицерларның гаиләләрен эвакуацияләү турында тыл хезмәте кайгыртырга тиеш була. Ләкин немецларның тиз һөҗүме бөтен планнарны боза. Беренче көнне үк бомбага тоталар, эвакуация хаотик качуга әверелә, ут эчендә милек, документлар, фотосурәтләр югала. Мария ут астында Киевка барып җитә һәм августта гына Казанга кайтып җитә ала. Монда иренең һәлак булуы турында хәбәр ала.
Бу хакта без аның 1967 елгы җавап хатыннан беләбез, ул вакытта укытучы - туган якны өйрәнүче П.Я.Козлов аңа мәктәп музее өчен мәгълүмат сорап мөрәҗәгать иткән. Яше һәм начар күрүе аркасында Мария Яковлевнага хатны туганнан туган энесенә яздыртырга туры килә.
Тылда генералның тол хатыны сугыш чорының кырыс чынбарлыгына юлыга. Дәүләт тарафыннан тиешле ярдәмне алу өчен, Мишанин белән туганлыгын исбатларга кирәк була. Питрәч туган якны өйрәнү музее архивында кеше язмышы драмасы яшерелгән документ саклана: Т.А.Мишанин белән М.Я.Белякова арасында никахлашу турында 1943 елның 6 июлендәге 49 номерлы таныклык (кабаттан) – бу дәүләт каршында Кызыл Армия командирының тол хатыны статусын раслау өчен бердәнбер мөмкинлек була.
Әтисе артыннан үги улы Петр Тимофеевич Мишанин да сугышка китә. 1919 елда Аркатау авылында туып, балачактан ук хәрби көнкүрешне үзләштерә. Әтисе үрнәгендә, 1940 елның февралендә вакытыннан алда Киев танк-техник училищесын тәмамлый. Тик менә яшүсмерләр максимализмы аны трибуналга китерә. Ләкин 1941 ел барысын да үзгәртә: илгә танкистлар кирәк була, һәм Петр фронтка эләгә.
Укыту частьларыннан соң Петр 5 нче аерым автотранспорт батальонында хезмәт итә, аннары 9 нчы танк корпусында рота командирының техник часть буенча ярдәмчесе була. 9 танк корпусы Курск дугасының төньяк фасын, “Багратион” операциясен уза, Бобруйск һәм Брестны азат итә.
Лейтенант Петр Мишанин 1945 елның 19 гыйнварында сугышта һәлак була. Танкист Жгув шәһәрендә Кызыл мәйданда җирләнгән (документта шулай дип язылган). Ул Җиңүгә кадәр нибары берничә ай калганда, Берлинга кадәр 460 километр калганда һәлак була. Дзержинск шәһәрендә аның хатыны – Мишанина Анна Павловна яшәгән.
Антонина Дмитриевнаның хикәясе безгә аның кызы Наталья Константинова саклаган аудиоязма ярдәмендә билгеле булды.
Антонина Дмитриевна Константинова (Мишанина) – генералның сеңлесе һәм чумылдырган кызы. Ул аны бик яраткан, һәрвакыт кулында күтәреп йөрткән.
1941 елның 22 июнендә Антонина Казанда була. КДУның тарих-филология факультетының беренче курс студенткасы имтиханнарга әзерләнгән.
– Әти килде дә: “Ай-һай, сугыш башланды, әйдәгез радио тыңлыйк”, – диде.
Яшьләрнең энтузиазмы шаккатыргыч була. Имтиханнардан соң бер төркем студентлар комсомол райкомына йөгерәләр: “Без фронтка китәргә телибез, без ярдәм итәргә телибез”, диләр. Аларга радистлар булырга тәкъдим итәләр. 1 июльдән 1 августка кадәр университетта тизләтелгән курслар эшли. Кызлар Морзе әлифбасын ятлыйлар. Текстларны тапшырырга мөмкин була әле, ә менә ишетеп кабул итү – кыен. Барысы да булдыра алмый, әмма Антонина радист таныклыгын ала. Ул фронтка путевка алырга тиеш була, ләкин әлегә аңа чакыру көтәргә кушалар.
Фронт урынына хезмәт мобилизациясе башлана. 1941 елның августында студентларны Мөслим районына авыл хуҗалыгы эшләренә җибәрәләр. Антонина завхоз булып эшли, хәлсез атта азык-төлек ташый, балта белән силос чаба. Шунда имгәнә дә.
– Мин бармагыма чаптым. Ул көчкә эләгеп калды. Мине Мөслимгә алып бардылар, анда бәйләделәр, эшкәрттеләр, уколлар ясадылар. Яра эзе гомерлеккә калды.
Ләкин мондый җәрәхәт белән Казанга да китеп булмый, кызны гадирәк эшкә күчерәләр. 1941 елның октябрендә фронт Мәскәүгә таба якынлаша, студентларны Татарстан һәм Чувашия чигенә танкка каршы чокырлар казырга җибәрәләр.
– Октябрь, яңгыр, пычрак, салкын. Ләкин без бардык, без сугыш барганын, илгә ярдәм итәргә кирәклеген белә идек! – дип исенә төшерә Антонина Дмитриевна. – Минем ниндидер пальтом бар иде, җилкәмдә кечкенә генә мендәр белән кечкенә генә юрган салынган капчык.
Алар Араслан авылында, авыл советы рәисе йортында торалар. Салкыннарда плинтусны бәс сара, салам өстендә юрган астында дүртәү йоклыйлар.
– Температура “-36 градус”, ә без эшкә 7-10 километр барабыз. Колонна алдыннан һәрвакыт университет ректоры Кирилл Прокофьевич Ситников бара иде. Палаткада җылыткычлар янында җылына идек, аннары яңадан кулга ломнар ала идек.
1942 елның гыйнварында Антонина Казанга кайта. Әти-әнисе подвалда яши. Әтисе каты авырый, өйдә ризык та, акча да юк. Ул 230 нчы хәрби заводка урнаша.
Аннан секретарь да, табельщица да чыкмый, ләкин заводның сак башлыгы Усиевич – фронтта контузияләнгән илле яшьләрдәге чал чәчле ир-ат – аңа янгын сүндерү бүлеге телефонисткасы вазифасын тәкъдим итә. “Бер тәүлек эшләп, бер тәүлек ял” графигы арыта, әмма укуны дәвам итүгә шанс бирә. Антонина өч елдан артык эшне һәм укуны бергә алып бара. Усиевич аның саклаучы фәрештәсенә әйләнә. Сессияләр вакытында ул аны кизү торудан азат итә, сак солдатлары белән алыштыра, ә үзе Антонинаны, имтиханнарга әзерләнә алсын өчен, үзенең кечкенә генә кабинетына бикләп куя.
– Миңа укырга һәм университетны тәмамларга мөмкинлек биргәне өчен мин аңа бик рәхмәтлемен.
1942 елның башында Антонина дуслары белән танк училищесына килгән офицер-танкистлар компаниясенә эләгә. Украинадагы сугышның беренче көннәре турында сүз башлана. Антонина сак кына сүзгә кушыла: “Минем бу участокта чумылдырган әтием 12 нче танк дивизиясе белән җитәкчелек итә иде бит... Мишанин Тимофей Андреевич”.
Офицерларның реакциясе аны тетрәндерә: “Ул бит безнең яраткан командирыбыз! Ул яхшы күңелле, тәртипле кеше иде, солдатлар аны бик яраталар иде”. Алар генералның тылда калудан ничек баш тартканын сөйлиләр: “Мин үз солдатларым белән бергә беренче сафта булырга тиеш”, ди. Шуңа күрә ул һәлак була да.
– Дөресен генә әйткәндә, мин аның сугышчан иптәшләрен очратканыма һәм аның турында хәбәр алганыма бик сөендем, хәтта шатлыгымнан еладым да, – ди Антонина Дмитриевна.
1945 елның 9 маенда Антонина Казанда имтиханнарга әзерләнә. Кинәт күршеләре җиңү турындагы хәбәр җиткерә.
– Барысы да урамга чыктылар, кояшлы, җылы көн иде, барысы да, хәтта бер-берсен белмәгән чит кешеләр дә, кочаклаштылар. Бәхет һәм җиңеллек халәтен мин гомерем буена истә калдырдым.
Җиңүдән соң Антонина заводтан эштән китә һәм тулысынча укуга чума. Ул университетны отличие белән тәмамлый, “Молотов” стипендиаты була. 1946 елда факультет деканы профессор А.Н.Вознесенский аның “Махсус дисциплиналарны үзләштерүдә зур сәләтләрен” билгеләп үтә.
Классик филология кафедрасында лаборант булып башлап, 35 ел латин теле укыта. Танылган тарихчы А.С.Шофман җитәкчелегендә ул “М.С.Куторга как историк античности” (1966) дигән кандидатлык диссертациясен яклый. Аның хезмәтләре хәтта чит илләрдә дә күренә: мәкаләләрнең берсе Майнц Фәннәр академиясенең (Германия) библиографик күрсәткеченә керә. Антонина Дмитриевна студентларның чын яратуыннан һәм хезмәттәшләренең хөрмәтеннән файдалана.
Фәннән тыш, аның максаты генерал Мишанин турындагы хәтерне саклау. Җыелган материалларны ул кызы Наталья Алексеевна Константиновага тапшырган.
Н.А.Константинова 22 ел КНИТУКАИның чит телләр кафедрасы мөдире була, хәзер ул – КНИТУ-КАИның халыкара кадрлар әзерләү үзәге директоры, Россия тәрҗемәчеләр берлеге әгъзасы.
Комдив Мишанинның батырлык кайтавазы гомерен өзгән мылтыктан көчлерәк булып чыга. Ул 12 нче танк дивизиясенең сугышчан сафлары буйлап үтә, хәрби башлыкларның мемуарларында чагыла һәм, ахыр чиктә, генералның соңгы көнендә юлда торган немец дивизияләрен каплый.
Мишанин дивизиясе, Вермахт ташкынын тотып, сугышуын дәвам итә. Ул Киевка чигенә, Богуславка һөҗүм итә, Днепропетровскины саклый. 1941 елның сентябрендә 129 нчы танк бригадасына үзгәртеп корыла. Бригада Мәскәү янындагы сугыш учагы аша уза, Курск дугасында оборона тота һәм Украинаны азат итә. Күрәсең, бу бригаданың танкистлары белән Казанда очраклы рәвештә генералның чумылдырган кызы Антонина очраша.
Генерал Мишанин турындагы истәлекне аның сугышчан иптәшләре бик кадерләп саклый. Аны 8 нче мехкорпус командиры Д.И.Рябышев һәм комиссар Н.К.Попель мемуарларында берничә тапкыр искә алалар.
Генерал Мишанин дивизиясенә каршы торган Вермахт берләшмәләре үч алудан кача алмый. Вермахтның 16 нчы танк дивизиясенең Сталинградта соңгы ноктасы була. 57 нче пехота дивизиясе 1944 елның июнендә Орша белән Могилев арасында тулысынча юк ителә.
1960 нчы еллар уртасына кадәр генерал Мишанинның исеме хәтта аның кече ватанында, Питрәч районында да билгеле булмаган диярлек. 1966 елның декабрендә “Советская Татария” газетасында якташыбыз турында кечкенә генә бер язма басылып чыга. Инициативаны П.Я.Козлов күтәреп ала. Ул тапкан материаллар Питрәч туган якны өйрәнү музееның генерал Мишанинга багышланган экспозициясенең нигезе була. Генерал истәлеген мәңгеләштерүгә аның туганының оныгы Владимир Мишанин күп көч һәм игътибар бирә. Хәзер Питрәч авылының үзәк урамнарының берсе генерал Мишанин исемен йөртә, урамдагы йортларның берсенә мемориаль такта куелган.
