Аның турында истәлекне улы Александр күп санлы документларда, фотоларда һәмшәхси әйберләрендә саклый, алар арасында кул сәгате, фонарь, бритва, кошелек бар. Әтисенең биографиясен ул таныклыклардан, белешмәләрдән һәм тарихи дәреслекләрдән җыя.
– Александр Григорьевич, әтиегез нинди гаиләдә үскән?
– Аның әти-әнисе революциягә кадәр дә, аннан соң да авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнгән. Коллективлаштыру башлангач, алар “Үрнәк” совхозына керә. Бу катлаулы чор була, чөнки коллектив хуҗалыкка керүчеләр анда бар әйберләрен дә тапшырырга тиеш була: инвентарьдан алып терлек-туарга кадәр. Бабаем сөйләгәннәрдән шул истә, барысы да кермәгән, кайберәүләр баш тарткан, авылдан китеп барганнар. Авыр булса да, бабам балаларына мөмкинлекләр биргән. Хәзерге вакытта бер генә кызы – Ольга Платоновна гына исән, аңа тиздән 90 яшь тула.
Гаиләдә барлыгы биш бала үсә өч малай һәм ике кыз. Беренче бала минем әтием Григорий. Икенче улы Михаил укытучы була, Сталинград сугышында батырларча һәлак була. Өченчесе, Петр, Казан авиация училищесында укый, хәрби очучы була, ә әтием 1934 елда Казан дәүләт педагогия институтына укырга керә.
– Димәк, әти-әнисе гади крестьяннар, ә ул укытучы булган.
– Әйе, әмма ул гаиләдә беренче белемле кеше түгел. Аның абыйсы Александр Козлов укытучы иде, ул мине дә укытты. Әти 1937 елда югары уку йортын яхшы билгеләр белән тәмамлаган. 18 яшендә аңа Керәшен Сәрдәсе мәктәбендә башлангыч сыйныф укучыларын укытуны ышанып тапшыралар, аннары ул Янсуар мәктәбендә физика һәм математика укытучысы булып эшли. Параллель рәвештә “Башлангыч сыйныфлар укытучысы” исеменә аттестация уза.
– Ул сугышка кайчан киткән?
– Аны 1940 елның июлендә чакыралар һәм ул 1945 елның ахырына кадәр Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. 1940 елның февралендә Пятигорск шәһәрендә җиденче армия составына керүче аерым телеграф ротасының 29 нчы аерым элемтә полкы составында присяга кабул итә.
Аңа кече сержант хәрби исеме һәм өлкән механик Бодо белгечлеге бирелә – бу мәгълүмати кодның бер төре. Аның бурычларына биш тапкыр саклану баскычы булган яшерен шифрларны тапшыруда өзлексез эш, килгән зыянны бетерү, кодларны көйләү керә. Әти окопларда даими булмаган, ләкин аларның бурычы да әһәмиятле булган, еш кына гомере куркыныч астында калган. Бер һөҗүмдә әтине җәрәхәтләгәннәр. Ул контузия алган, шуңа күрә бер колагы начар ишетә иде. Шуннан соң госпитальдә дәвалана һәм фронтка кайта. Җирлек агрессив, сазлыклы булган, анда кайвакыт тәүлек буе утырырга туры килгән. Бәлки шуңа күрә тыныч тормышта аның аяклары һәрвакыт туңгандыр, ул һәрвакыт итек киеп йөрде.
Гомумән алганда, әтием булган җиденче армия идарәсе 1939 елның сентябрендә Ленинград хәрби округында оештырыла. 1940 елның февралендә гаскәрләр һөҗүмгә күчәләр һәм март аенда җиденче армия Выборг шәһәрен азат итә. Әти бу хәрби операциянең соңгы стадиясендә катнаша.
Әти әйткәнчә, алар сугыш башланачак дип уйлаганнар, шуңа күрә аның турында игълан итүләрен теләмәгәннәр, әмма көтелгән вакыйга булган. Ул башланганчы җиденче армия СССР чигендә Ладога күленнән төньяктарак Петрозаводскида дислокацияләнгән оборонаны биләгән. 1941 елның октябреннән 1944 елның июнь аена кадәр җиденче армия Онега һәм Ладога күлләре арасындагы Свирь елгасы буенча чикләрне саклый. Бу Ленинградны азык-төлек, сугыш кирәкяраклары белән тәэмин итү һәм кешеләрне эвакуацияләү мөмкинлеген тәэмин итә. Аеруча кискен чорларда җиденче Армия гаскәрләре оборона вакытында җәлеп ителә. Алар Ленинград блокадасын өзүдә катнашалар.
1945 елда әти хезмәт иткән часть өченче Украина фронтына тапшырыла, ә ул декабрьдә генә өенә кайта. Аның Кызыл Армия китабында 1945 елда Югары Баш командующийның искиткеч хәрби гамәлләре өчен аңа рәхмәт белдерүләре теркәлгән. Шулай ук танк төркеменең немец гаскәрләрен тар-мар иткәне өчен рәхмәт белдерү бар. Соңгы рәхмәтне ул Австриядә 1945 елның маенда ала. Әтинең Ватан сугышы ордены, “Хәрби казанышлары өчен”, “Германияне җиңгән өчен”, “Хәрби батырлыгы өчен” медальләре бар. Ул бөтен сугышны үткән.
– Аннан соңгы тормышы турында сөйләгез әле?
– Кайтуга ул Әлбәден мәктәбендә эшли башлый: башта укытучы, аннары пенсиягә кадәр директор. Әнием Анна Сергеевна белән Питрәчтә укытучылар конференциясендә танышалар, ул гомер буе башлангыч сыйныфлар укытучысы булды. Мин аларның бердәнбер баласы. Әти-әни мәктәптән кайтып кермәде, аларның һәрчак эшләре күп иде: семинарлар, сәяси дәресләр, башка чаралар. Әти зур тырышлык куйды: мәктәп төзеде, аны җиһазландырды, анда тугыз авылдан балалар йөреп укыды, һәм укытучылар күп иде. Һәр сыйныфта мич бар иде, сыйныф бүлмәләрен утын белән җылыталар, аннары котельный, спорт залы төзиләр.
Әти бик принципиаль, максатчан, пөхтә кеше иде, аны балалар да, хезмәттәшләре дә хөрмәт итте. Ул ТАССРның атказанган укытучысы дигән югары исемгә лаек булды. Ләкин сугышта сәламәтлеге бик нык какшаган иде, 65 яшькә кадәр генә яшәде, әни 96 яшендә вафат булды.
Аларның ике оныклары туды, кызганыч, шуларның берсе, яшьли авырып үлде, һәм биш оныкчыклары бар. Мин аларга әтием турында гел сөйлим. Алар да минем турында балаларына сөйләрләр дип ышанам.