Анда язмышларны хәл иткән очраклылык та, иҗат кешесенең үҗәтлеге дә, Аллаһтан бирелгән сәләте дә бергә үрелгән.
– “Питрәч” сүзенә нинди рифма табасың? “Әтәч”ме? – дип көлеп кенә куя башта Хәния Фәрхи. Аннары инде күптән язылган, ләкин әле сабыр гына үз сәгате сукканын көтеп яткан көйне ишеткәч, җырның сүзләре үзеннән-үзе кәгазь битләренә төшә башлый. Әйтерсең лә, бу сүзләрне аңа Ленино-Кокушкино белән Казан арасындагы юл үзе пышылдап бара. Ярты сәгать эчендә язылган бу җыр инде кырык елга якын үзәкләрне өзә, бөтен районның гимны булып яңгырый.
Теләсәң дә онытылмый торган җырлар бар. Алар балачактан хәтергә сеңеп кала, һәр табында, һәр Сабантуйда яңгырый, аларны капка төбендәге әбиләр дә, колакчанлы оныклар да яратып тыңлый. “Сагынам сине, Питрәч”тә шундый – күпме тыңласаң да, туйдырмый торган җыр. Җырның язылу тарихы да кызыклы – анда язмышларны хәл иткән очраклылык та, иҗат кешесенең үҗәтлеге дә, Аллаһтан бирелгән сәләте дә бергә үрелгән. “Үзәкләрне өзәсең бит” юлларының акыл белән түгел, йөрәк белән язылганын тоясың.
Хәния Фәрхи бу көйне беренче тапкыр ишеткәндә, әле аның үзенең гомерен үзгәртәчәген күз алдына да китермәгәндер. Соңыннан, халкының яраткан җырчысына әверелгәч, ул моны үзе дә таный: “Нәкъ менә “Сагынам сине, Питрәч” мине танытты. Моңа кадәр мин гади җырчы гына идем, ә бу җырдан соң халык мине үзенеке итеп яратты”, – ди ул. Бу сүзләр ихлас. Җыр Хәния Фәрхи иҗатта да, шәхси тормышында да югалтулар, авырлыклар кичергәннән соң туа. Аны бәхетле сәхнә тормышына китергән җыр, ни гаҗәп, башкаладагы студиядә түгел, ә гап-гади концерттан соң автобуста кайтып барганда языла.
1986 елның ахырында Мәскәү консерваториясе каршында “Бәйрәм” ансамбле эшли башлый. Аны талантлы музыкант Рифкат Сәйфетдинов җитәкли. Рифкат Имам улы – композитор, саксофончы, аккордеончы һәм мультиинструменталист, анда нечкә музыкаль зәвык һәм татар мәдәниятенә чиксез мәхәббәт гармонияле рәвештә берләшкән.
«Бәйрәм» ансамблендә Наилә Фатыйхова, Равил Харисов, Мирсәет Сөнгатуллин җырлаган. Әлбәттә, без бу ансамбльне Хәния Фәрхи исеме белән беләбез. Безгә таныш бу псевдонимны ул “Бәйрәм”гә килгәч ала, сәхнәдәге бәхетле язмышына юл да монда салына.
Яшь, дәртле ансамбльне кайда да яратып кабул итәләр. Бервакыт аларны Ленино-Кокушкинога – яңа гына ачылган, без бүген Яшьләр үзәге дип белгән Мәдәният йортына чакыралар. Мәскәү артистлары зур, якты, әйбәт акустикалы залда чыгыш ясый. Концерт бик уңышлы уза – артистлар үзләренең бөтен энергияләрен бирә. Алар инде арып, аппаратураларын җыйганда, сәхнәгә ул вакытта Питрәч райкомының беренче секретаре Мөнир Ширияздан улы Хөсәенов күтәрелә. Төз буйлы, көчле ихтыярлы, җитди карашлы җитәкче артистларга мөрәҗәгать итә.
Рифкат Сәйфетдинов бу минутларны әле дә елмаеп искә ала.
– Артистлар бу вакытта һәрберсе эш белән мәшгуль, Хәния микрофоннарның озын шнурларын җыеп чорнап тора иде. Мөнир Ширияздан улы миңа Рифкат Имамович дип зурлап мөрәҗәгать итте. Мин әңгәмәнең алдан әзерләнгән булуын, җитди буласын аңлап алдым. Югыйсә, каян белсен ул минем әтинең исемен?
Мөнир Хөсәенов Питрәч районы турында җыр язуны сорый. Әгәр җыр аның күңеленә хуш килсә, ансамбльнең район буйлап гастроль турын шәхсән үзе оештырачагын вәгъдә итә. “Сезнең бер концертыгыз ничә сум тора?” – дип тә сорап куя, киләчәк турның бюджетын күңелдән исәпләп.
Артистлар автобуска утырып Казанга таба юл алалар. Рифкат Сәйфетдинов 1985 елда ук иҗат ителгән һәм Мәскәүнең “Мелодия” студиясендә яздырылган көе турында искә төшерә. Магнитофонын кабызып, көйне Хәниягә тыңлата. Хәния Фәрхи башта аптырап кала: “Питрәч” турында җыр? “Питрәч” сүзенә рифма да юк бит! “Питрәч! Әтәч!” – көлке бит!” Ләкин музыка яңгырагач, блокнотка үзеннән-үзе җыр сүзләре языла башлый.
Автобус тәрәзәсеннән көзге басулар, урманнар, агач йортлар күренә. Хәния өчен таныш күренешләр бит бу, ул туган Башкортстандагы кебек. Җыр сүзләре кемдер өстән әйтеп торган кебек бер-бер артлы тезелә... “үзәкләрне өзәсең бит…” дип күзләргә яшьләр килә. Питрәч төбәге чираттагы гастрольләрдәге бер нокта булудан туктый. Хәния Фәрхи һәркемгә таныш хис – йөрәген шунда калдырып, туган җиреннән киткән кеше турында, аның йөрәк ярасы, аның сагынуы турында сөйли. Туган якка мәңгелек гимн буласы җыр шулай итеп ярты сәгать эчендә языла.
Җырны бик тиз яздыралар. Райком секретаре дә сүзендә тора, “Бәйрәм” ансамбле кабаттан Питрәч районына вәгъдә ителгән гастрольләргә кайта. Аларны Ленино-Кокушкинода яңа гына ачылган кунакханәгә урнаштыралар. Чип-чиста бүлмәләр, ап-ак җәймәләр... Бу дәвер артистлар өчен әле бу да шаккаткыч хәл була. Һәр кич – яңа авыл. Ленино-Кокушкино, Шәле, Сәрдә, Кәвәл... Шыгрым тулы заллар…
Ленино-Кокушкинодан Фәния Толстова әле дә ул концертларны дулкынланып искә ала:
– Артистлар кунакханәдә яшәде, без еш кына шунда килә идек. «Сагынам сине, Питрәч» ул безнең җыр, үзебезнеке.
– Мин Хәниянең бертуганы Тимергалинең хатыны белән дус идем. Шуңа күрә Хәния белән дә еш аралаштым. “Питрәч минем күңелемә бик якын. Тимергали абыебызның гомере биредә өзелде, үзәкләрне шуңа да өзә инде ул Питрәч”, – дип әйтте бер Хәния, – дип сөйләде безгә Гөлсинур Зарипова.
Күпме еллар үтсә дә, әлеге җыр картаймый. Аны яшь артистлар да җырлый. Илназ Сафиуллин үз стилендә заманча аранжировка белән башкара:
– “Бәйрәм” ансамбле концертларына без бөтен гаилә белән йөри идек. Хәния апаның репертуарында әтием язган җырлар да бар. Без гаилә дуслары да идек. Мин бу җырны тыңлап үстем. Үсә төшкәч, үзем дә җырчы булгач, мин бу җырны үз стилемдә яздырдым. Халык аны яхшы кабул итте.
Һәм әлбәттә, безнең якташыбыз Римма Никитина турында әйтми мөмкин түгел, ул Керәшен Сәрдәсе авылында туып-үскән.
– Бу җыр минем туган ягым турында. Мин аны Хәния Фәрхи башкарганда сокланып тыңлап утырганымны хәтерлим, – ди ул.
Ә яшь җырчы кызыбыз Эльзира Яруллина бу җырны райондагы һәр зур чарада башкара.
– Күптән түгел бу җырны Хәния Фәрхинең бертуган энесе Нурисламның кызы Миләүшә Гыйлемханова бик матур җырлый башлады, – дип язды безгә Хәния апаның бертуган сеңлесе Фирүзә Ибәтуллина.
Шул рәвешле 80 еллар ахырында туган җыр бүген дә яңгыравын дәвам итә. Очраклы очрашу, шәхси заказ белән ярты сәгать эчендә юлда барганда иҗат ителгән җыр буыннар арасын бәйләүче ныклы чылбыр булып тора. Ул гади поп-хит кебек түгел – еракта булсак та, безне сагынып көтүче туган җиргә мәдхия булып яңгырый.
Яңа проект
Бу мәкалә – безнең туган якны өйрәнүгә багышланган “Синең эзләреңне саклаган” проектының бер өлеше. Без сезгә үз хезмәтләре белән Питрәч районы тарихына үз исемнәрен язган шәхесләр турында сөйләячәкбез. Бу хезмәт ияләре, артистлар, җитәкчеләр, гади авыл кешеләре булачак. Хәния Фәрхи, Рифкат Сәйфетдинов, Мөнир Хөсәенов бу төбәктә тумасалар да, һәркайсы монда онытылмас эз калдырган. Безнең бурыч – бу эзләрне югалтмау, хәтер утын сүндерергә юл куймау. Киләсе басмаларда без яңа истәлекләр, архив фотосурәтләре һәм сирәк интервьюлар белән уртаклашачакбыз. Сез дә үз тарихыгызны редакциягә җибәрегез – бергәләп барыбыз өчен дә кадерле булган истәлекләрне саклап калырбыз. Безнең проектны газета битләрендә һәм социаль челтәрләрдә күзәтегез!
