Быел аның тууына 97 ел
Беренче экспонатларны ул үзенең киндер сумкасында ташыган. “Иртәдән кичкә кадәр өйдән-өйгә йөрдем. Бөек Ватан сугышы солдатларының хатлары, киемнәре, медаль һәм орденнары минем өчен иң кыйммәтле табыш иде”, дип сөйли иде Анна Лаврентьевна.
Балачак хатирәләре
Ул 1929 елда Питрәчтә туган. Аның әти-әнисе – Лаврентий белән Наталия Лариннарның биш баласы булган. Алар кечкенә генә йортта яшәгәннәр. Балачагы авыр була, ләкин истә калырлык шатлыклы вакытлар да була.
Анна Лаврентьевнаның улы Александр 1939 елның кечкенә генә эпизодын искә төшерә, ләкин анда бөтен чор чагылыш тапкан:
– Әнигә ун яшь булган. Олы апасы Дуся немец телен өйрәнгән. Ә әни аның артыннан попугай кебек кабатлаган һәм шулай бу телне өйрәнгән! Аны табуреткага бастырганнар һәм ул тотлыкмыйча немец телендә шигырь сөйли торган була. Моның өчен аңа “Белочка” шоколады биргәннәр. Әни шул чакта гомерендә беренче тапкыр шоколад ашап караган. – Сугыш вакытында бөтен кеше дә эшләде, беркем дә эшсез йөрмәде, дип сөйли торган иде, – дип искә ала Александр.
Алар иртүк торып, сазлыкка утын кисәргә барганнар. Яхшы урманны утынга кисәргә рөхсәт итмәгәннәр – ул фронт өчен каралган була. Шомырт агачы кискәннәр, ул юеш була, начар яна.
Анна Ларина мәктәптә яхшы укыган һәм һәрвакыт актив булган. Пионерлар вожатые, оештыручы комсорг була.
Җиңүдән соң ундүрт яшьлек Анна могҗиза көтә, кайгы һәм авырлыклар күз ачып йомганчы юкка чыгар, дип уйлый. Ләкин чынбарлык кырыс булып чыга. Кемдер үксеп елый, кемдер өметсезлеккә бирелә, кемдер хәбәрсез югалган якыннарын эзләргә тырыша. Өченчесенә бәхет күбрәк елмая, алар әтиләре, абыйлары, уллары белән очрашалар, ләкин аяксыз, кулсыз, хәлсез булалар. Анна аларның барысын да кызгана. Кыз, сугыш геройлары турындагы истәлек гасырлар буе яшәсен, дип хыяллана. Бәлки, шул вакытта булачак музейга нигез салынгандыр.
Биография битләре
1947 елда Анна Ларина мәктәпне тәмамлый һәм Казан авыл хуҗалыгы институтының җиләк-җимеш факультетына укырга керә.
Казан якында гына кебек тоела, ә институттан Питрәчкә кадәр автобуслар йөрмәгән. Машиналар йөрми, ат та бик сирәк була – барысын да фронтка алып китәләр яки ачлыктан ашыйлар. Анна һәм аның дусты Валя кышкы салкында җәяү кайта торган булалар. Ул вакытта бүреләр күпләп үрчи. Кызлар кайтканда тирә-якта бүреләрнең күзләре ялтыраганы күренә. Кызлар кулларына озын таяклар тотып йөри торган булалар – бүреләрдән генә түгел, ә берсе егылып йокыга китә башласа – икенчесе аны таяк белән төртеп уятыр өчен дә. Суыкта кеше йоклап китеп, туңарга мөмкин.
Укырга бик теләп йөргәннәр. Практика уку хуҗалыгында уза: анда студентлар күп эшләгән, җир җиләгенең, кура җиләгенең яңа сортларын сынап караганнар. 1952 елда Анна Ларина “Галим агроном” дипломын ала.
Аны Кострома өлкәсенә, Красносельск МТСына агроном итеп җибәрәләр. Аңа анда эшләү ошый. Шулай ук ул күп вакытын һәм көчен комсомолда эшләүгә бирә, 1954 елда аны ВЛКСМның Красносельск райкомына беренче секретарь итеп сайлыйлар. Активист буларак аны 1957 елда Мәскәүдә узган 6 нчы Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестиваленә җибәрәләр. Бу зур форум, дуслык һәм шатлык атмосферасы комсомол кызда онытылмас тәэсир калдыра.
Ләкин язмыш инде яңа борылыш әзерләгән. Әнисе авырый башлый һәм кыз Питрәчкә кайта. Дүрт ел КПССның Питрәч райкомында оештыру бүлеге инструкторы, аннары егерме өч ел мәктәптә – җитештерүгә укыту буенча завуч, биология укытучысы булып эшли. Аның мәктәп яны укыту-тәҗрибә участогы ТАССРда иң яхшылардан санала.
Беренчеләрдән булып ул укучыларны Брест крепостена алып бара. Бу экскурсия гомерлеккә балаларның исендә кала.
Музей ачыла
Музейның үз тарихы була. Холмогордан үзлегеннән өйрәнүче, култык таякларында йөргән тарих укытучысы һәм туган якны өйрәнүче Петр Козлов –– 60 нчы елларда ук мәктәптә музей почмагы булдырган. Ләкин үз бүлмәләре булмый, экспонатлар еш кына югала торган була.
1984 елда Ларина пенсиягә чыга. Ә партия райкомының беренче секретаре Сергей Иванович Исаев аңа:
– Анна Лаврентьевна, әйдә музей төзи башла, – ди.
57 яшендә ул сугышчан һәм Хезмәт даны музее директоры була һәм киндер букча күтәреп авылларга китә. Һәрвакыт транспорт булмый, шуңа күрә авылларга җәяү йөри.
1988 елга – Питрәч туган якны өйрәнү музеен рәсми ачу вакытына – анда инде дүрт мең экспонат тупланган була (хәзер туган якны өйрәнү музее фондында 19901 экспонат исәпләнә, шуларның 13773 – төп фонд). Музей XX гасыр башындагы борынгы бинада ачылган.
Сугыш вакытында хәбәрсез югалганнарның язмышларын торгызу эшнең аерым юнәлеше була. Анна Лаврентьевна төрле шәһәрләр: Евпатория, Севастополь, Феодосия белән хат алыша — хәбәрсез югалган якташларының исемнәрен кире кайтара. “Ике тапкыр күмелгәннәр”, дип аталганнары да була: гаиләләренә кара кәгазьләр килә, ә солдат исән булып чыга, сугышуын дәвам итә. Анна Ларина шундый ике очракны тикшерә.
Дәвамчыларга сүз
Ләйсән Шәйхетдинова, Питрәч туган якны өйрәнү музее директоры:
.png)
Анна Лаврентьевна Ларина – бөтен көчен районыбызга, аның тарихын өйрәнүгә һәм саклауга багышлаган кеше. Соңгы көннәренә кадәр ул музей һәм бөтен район өчен җан атты.
Мин музейга килгәч, ул минем белән тәҗрибә, белем, элемтәләр белән уртаклашты, бернәрсәне дә яшермәде. Ул олы шәхес иде. Район турында аңардан күбрәк белүче юктыр: Анна Лаврентьевна үзе – район тарихының бер өлеше. Ул онытылмас тәэсир калдырды, шул ук вакытта үз эшен, музейны, районны һәм аның тарихын чын күңелдән яраткан гади һәм бик мавыктыргыч кеше иде.
95 яшен тутырганда без аны котларга килдек, һәм ул безгә немец телендә шигырь укыды. Мин шундый олы яшьтә булуына карамастан, аның хәтеренә хәйран калдым. Ул безнең барлык чараларда да булырга тырышты, һәм улы Александр аны һәрвакыт алып килә иде.
Анна Лаврентьевна гомумән район тарихына кагылышлы газета язмаларын, бигрәк тә “Вперед”тан өзекләр җыярга ярата иде. Аларны папкага җыеп барып, музейга китерә иде. Чаралардан фотосурәтләр дә җыйды, бастырып бирүне сорады – без һәр вакыйгадан соң аңа фотолар алып килергә тырыштык. Соңгы сулышына кадәр туган якны өйрәнү белән шөгыльләнде. Ул сугыштан соңгы чорның авырлыгын, илнең яңадан торгызылуын, аның чәчәк атуын, заманча рәвеш алуын күргән кеше.
Әлегә кадәр аның юклыгына ышанып булмый. Ул хәзер дә безнең арада кебек. Аңа сораулар бирәсе килә: нәрсә булды, ничек булды? Мондый легендар кешеләр китә, ләкин ул безнең хәтердә, йөрәкләрдә, үз куллары белән җыйган һәм теләсә нинди һава торышында, салкын һәм яңгырда йөргән, киндер сумкасында алып килгән музей экспонатларында яши.
Аның ярдәмендә зур фондыбыз бар һәм, аның эшен дәвам итүчеләр буларак, хәтеребезне, экспонатларыбызны, тарихыбызны сакларга һәм аларны киләсе буыннарга тапшырырга бурычлыбыз. Бу безнең миссия һәм мирас, без аны туздырырга хокуклы түгел. Без барысын да сакларбыз. Анна Лаврентьевна Ларина музей тарихына мәңгегә алтын хәрефләр белән язылган һәм безнең йөрәкләрдә яшәячәк.